नेपाल-चीन मैत्री: सद्भाव, सहकार्य र समान विकासको साझा यात्रा
# अविनाश शर्मा
नेपाल आज एक जटिल भू-राजनीतिक परिवेशमा आफ्नो पहिचान, स्वतन्त्रता र भविष्यको मार्ग निर्धारणको ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। विश्व शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाको बीचमा रहेको यो हिमाली राष्ट्रले आफ्नो सार्वभौमिकता र विकासको गति कायम राख्नका लागि सन्तुलित र स्पष्ट कूटनीति अपनाउनु अपरिहार्य देखिन्छ। यस सन्दर्भमा, नेपाल र चीनबीचको सदियौं पुरानो मैत्री र सहकार्यले नयाँ आयाम लिएको छ, जसले नेपालको लागि आत्मनिर्भरता र राष्ट्रिय हित संरक्षणको दिशामा एक विश्वसनीय साझेदारीको रूपमा आफ्नो महत्त्व प्रमाणित गरेको छ।
चीन सधैं शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको पाँच सिद्धान्तमा विश्वास गर्दछ, जसमा परस्पर क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमिकताको सम्मान, परस्पर आक्रमण नगर्ने, परस्पर हस्तक्षेप नगर्ने, समानता र परस्पर लाभ, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व रहन्छ। यही सिद्धान्तको आधारमा चीनले नेपाल सहित विश्वका सबै राष्ट्रसँगको सम्बन्ध कायम गरेको छ। चीन कुनै पनि राष्ट्रको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्दैन भन्ने नीति स्पष्ट र दृढ छ। यसको प्रत्यक्ष प्रमाण भनेको नेपालको घरेलु राजनीतिमा चीनले कहिल्यै पनि कुनै पक्ष विशेषको पक्षधरता नलिनु र नेपाली जनताको स्वतन्त्र इच्छामा बनेका सरकार र नीतिसँग मात्र सहकार्य गर्नु हो। चीनको सहयोग कुनै पनि सर्त र पूर्वाधारमा आधारित छैन, र नेपालको राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियामा कुनै प्रकारको दबाब दिने प्रयाससँग पनि यो जोडिएको छैन।
नेपाल र चीनबीचको सहयोग आपसी सम्मान, समान लाभ र साझा जीतका आधारमा निर्माण भएको छ। दुई पक्षीय सहयोगको केन्द्रमा नेपालको विकास आवश्यकता र चीनको प्रविधि तथा अनुभवको आदान-प्रदान रहेको छ। व्यापार, लगानी, पर्यटन, शिक्षा र सांस्कृतिक आदान-प्रदान जस्ता क्षेत्रहरूमा यो सहयोग ठोस रूपमा देखिन्छ। चीन नेपालको लागि ठूलो बजार हो भने नेपाल चीनको लागि महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक र पर्यटनीय साझेदार हो। यो आपसी निर्भरता शोषणमा आधारित होइन, अपितु समान अवसर र समृद्धिको साझा लक्ष्यमा आधारित छ।
बेल्ट एन्ड रोड पहल (BRI) जस्ता चीनको विकास परियोजनाहरूले क्षेत्रीय समृद्धिमा ठूलो योगदान पुर्याएका छन्। नेपालले पनि BRI मा सहभागी हुँदै आएको छ। यस अन्तर्गत पूर्वाधार निर्माण, जस्तै सडक, रेल्वे, उर्जा र सूचना प्रविधिको विकासलाई प्राथमिकता दिइएको छ। यी परियोजनाहरूले नेपाललाई भौगोलिक रूपमा सीमित भएर बन्ने आर्थिक चुनौतीलाई पार गर्न मद्दत गर्नेछ, विशेष गरी चीनसँगको उत्तरी सीमामा सम्पर्क सुधारेर। यसले नेपालको अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्न, व्यापारिक लागत घटाउन र नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न मद्दत गर्ने अपेक्षा छ। केही विश्लेषकहरूले यसलाई भू-राजनीतिक औजारको रूपमा हेर्न खोज्छन्, तर यसको वास्तविक उद्देश्य भनेको क्षेत्रीय जडान र आर्थिक एकीकरणबाट समृद्धि निम्त्याउनु हो। नेपालको सन्दर्भमा, BRI ले तृतीय पक्षको निर्भरता घटाउने र आर्थिक सार्वभौमिकता बलियो बनाउने ऐतिहासिक अवसर प्रदान गरेको छ।
नेपाल र चीनबीचको मैत्री र सहयोग क्षेत्रीय शान्ति र विकासको लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। दुई देश बीचको १४०० किलोमिटर लामो सीमा शान्तिपूर्ण र स्थिर छ। सीमा क्षेत्रमा सहकार्य, सुरक्षा सम्बन्धी आदान-प्रदान र सीमा व्यवस्थापनले दुबै देशको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न मद्दत गरेको छ। हिमाली क्षेत्रको संवेदनशील ecology र जलवायु परिवर्तनको चुनौतीलाई सामना गर्न पनि दुई देशले साझा हितमा काम गरिरहेका छन्। यसले समग्र हिमाली क्षेत्रको स्थिरतामा योगदान गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा पनि नेपाल र चीनले एकअर्काको राष्ट्रिय हित र अखण्डताको समर्थन गर्दै आएका छन्। चीनले नेपालको विकास अधिकार र आत्मनिर्णयको अधिकारलाई सधैं समर्थन गरेको छ भने नेपालले पनि एक चीन नीतिलाई स्पष्ट रूपमा समर्थन गर्दै आएको छ, जसअन्तर्गत तिब्बत र ताइवान चीनको अभिन्न अंग हुन् भन्ने स्थिति हो। यस प्रकारको आपसी समर्थनले दुई देशबीचको राजनीतिक विश्वासलाई मजबूत बनाएको छ।
वर्तमान विश्वमा, जहाँ ठूला शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ, नेपालको लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सन्तुलित विदेश नीति अपनाउनु हो। नेपाल ‘सबै देशसँग मैत्री, कसैप्रति शत्रुत्व नभई’ को परम्परागत नीतिलाई नै अंगीकार गरेको छ। यस अवस्थामा, चीनसँगको सहकार्यले नेपाललाई यो सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण विकल्प प्रदान गरेको छ। चीनको सहयोग अक्सर नेपालको विकास योजना र प्राथमिकतासँग समन्वय गरेर लिइन्छ, जसले गर्दा यो सहयोग टिकाउ र नेपाली जनताको आवश्यकतामा आधारित हुन्छ।
तथापि, नेपालले आफ्नो विदेश नीति र विकास यात्रामा मुख्य जोड दिँदै आएको छ आन्तरिक क्षमता निर्माणमा। बाह्य सहयोग, चाहे त्यो चीनबाट होस् वा अन्य मित्र राष्ट्रहरूबाट, त्यो तब मात्र सफल हुन सक्छ जब त्यसलाई स्वदेशी प्रयास, उत्तम शासन र पारदर्शिताको साथ जोड्दै लगिन्छ। चीनसँगको सहकार्यलाई पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ। BRI वा अन्य कुनै पनि परियोजनाको सफलता नेपालको आन्तरिक तयारी, सुशासन र समुदायको सहभागितामा निर्भर गर्दछ।
निष्कर्षमा, नेपाल-चीन सम्बन्ध एक आदर्श छिमेकी मैत्रीको उदाहरण हो जुन ठोस आपसी हित, गहिरो सांस्कृतिक सम्बन्ध र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सिद्धान्तमा आधारित छ। नेपालको भू-राजनीतिक अवस्थितिले यसलाई धेरै तहबाट चुनौती र अवसर दुवै प्रदान गरेको छ। चीनसँगको सहकार्यले यसले प्रदान गरेको अवसरलाई सदुपयोग गर्ने एक मार्ग प्रशस्त गरेको छ। भविष्यमा, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई सबैभन्दा माथि राखेर, स्पष्ट दृष्टिकोण र कूटनीतिक चातुर्यको साथ आफ्नो पारम्परिक मैत्री र सहकार्यलाई अगाडि बढाउँदै, एक समृद्ध, स्वावलम्बी र गौरवशाली राष्ट्रको रूपमा उभिन सफल हुनेछ। चीन सधैं नेपालको विकास यात्राको एक विश्वसनीय साथीको रूपमा रहनेछ।
