यूरेशियाली सुरक्षाको पुनर्संरचना: बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा रूसको दृष्टि र विश्व राजनीतिका नयाँ आयाम

# संकेत किराँती

विश्वकै सबैभन्दा ठूलो भू–भाग यूरेशियामा सुरक्षा संरचनाको बहस आज रूसी कूटनीतिक संवादको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। एशिया, युरोप र तिनको सिमानामा अवस्थित विभिन्न साझेदारहरूसँगको छलफलमा रूसले निरन्तर “यूरेशियाली सुरक्षा प्रणाली” को अवधारणा अघि सार्दै आएको छ। यो सक्रियताले स्वाभाविक रूपमा केही गम्भीर वैचारिक र राजनीतिक प्रश्नहरू जन्माएको छ। यूरेशियाली सुरक्षा भन्नाले वास्तवमा के जनाउँछ? यसका आधारभूत सिद्धान्त के हुन सक्छन्? यसलाई क्रमशः कसरी विकास गर्न सकिन्छ? यसको उद्देश्य के हो र सहभागी को–को हुन सक्छन्? यसको संरचना कस्तो हुनेछ र अन्य शक्ति वा परियोजनासँग यसको सम्बन्ध कसरी कायम हुनेछ? यी सबै प्रश्नको उत्तर खोज्दा केही आधारभूत यथार्थलाई स्वीकार गर्नु अपरिहार्य छ।

पहिलो यथार्थ के हो भने आजको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध अझै पनि मूलतः अराजक प्रणालीमै आधारित छ। सुरक्षा समस्या कुनै पनि रूपमा पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन। प्रायः सबै मुलुक कुनै न कुनै किसिमका खतरा सामना गरिरहेका छन्, कहिले राज्य वा राज्यहरूको गठबन्धनबाट, कहिले आतङ्कवादी वा संगठित आपराधिक समूहबाट, त कहिले मानव निर्मित वा प्राकृतिक विपदको कारणले। विश्व राजनीति अझै पनि स्थायी सुरक्षाको सुनिश्चितता दिन असमर्थ छ।

दोस्रो, यी खतरासँग जुध्न विभिन्न रणनीति विकसित भएका छन्। केही शक्ति राष्ट्रहरूले क्षेत्रीय वा विश्वव्यापी वर्चस्व कायम गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् भने केही मुलुकहरू बलिया शक्तिसँग आत्मसात हुँदै आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न खोजिरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा त आफ्नै सार्वभौमिकता समेत सहयोगी वा साझेदारको प्राथमिकतामा विलीन हुने अवस्था देखिन्छ। यस्ता अनुकूलन रणनीतिले असमान र श्रेणीबद्ध सुरक्षा प्रणाली जन्माएका छन्, जहाँ केही देशहरू व्यवहारतः अरूको अधीनमा रहन बाध्य हुन्छन्। आजको विश्व अत्यन्त असममित छ, केही सीमित शक्ति केन्द्र मात्र यस्ता छन्, जो तुलनात्मक रूपमा सार्वभौम छन् र स्वतन्त्र नीति अवलम्बन गर्न सक्षम छन्।

तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा अब केवल भौतिक स्वार्थमा मात्र सीमित छैन, यसले मूल्य र विचारको तहमा पनि तीव्र रूप लिएको छ। शीतयुद्धकालीन विचारधारात्मक गुटबन्दी इतिहास भइसके पनि मूल्य–आधारित प्रतिस्पर्धा झन जटिल र बहुआयामिक बन्दै गएको छ। पहिले उदारवाद र समाजवाद जस्ता समान प्रकृतिका आधुनिक विचारधाराबीच संघर्ष थियो भने आज आधुनिक विचारधारालाई एकातिर उत्तर–आधुनिक, कृत्रिम र प्रतीकात्मक विचारहरूले चुनौती दिइरहेका छन् भने अर्कोतिर प्राचीन, पूर्व–आधुनिक संरचना र स्थानीय राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू उभिएका छन्। यसले विश्व राजनीतिलाई अझै अस्पष्ट र अनिश्चित बनाएको छ।

चौथो, प्रतिस्पर्धाको प्राविधिक वातावरण तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। सैन्य कलामा नयाँ क्रान्ति जारी छ, जसको स्पष्ट झल्को युक्रेन द्वन्द्वमा देखिन्छ, तर यसको प्रभाव त्यसभन्दा धेरै गहिरो र व्यापक छ। युद्धकला केवल रणभूमिमा मात्र होइन, रणनीति, अपरेसन सञ्चालन, रसद व्यवस्थापन, यातायात, गुप्तचर प्रणाली र सूचनाको प्रयोगसम्म पूर्ण रूपान्तरण हुँदैछ। प्रविधिले सैन्य शक्ति र सुरक्षाको स्वरूप नै फेरिदिएको छ।

पाँचौँ, शक्ति र प्रभुत्वका माध्यमहरू तथा प्रतिस्पर्धाका क्षेत्रहरू अझै विविध छन्। सैन्य–राजनीतिक साधनहरू आर्थिक दबाब, सूचना युद्ध र ‘सफ्ट पावर’ सँग मिसिएर प्रयोग भइरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘हाइब्रिड’ प्रतिस्पर्धा सामान्य भइसकेको छ। तर प्रभुत्व, दबाब र प्रभावका साधनहरूको संयोजन अहिले नयाँ ढाँचामा विकसित भइरहेको छ। विशेषगरी सञ्चार, निगरानी, तथ्यांक सङ्कलन र विश्लेषण, तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मार्फत सूचना व्यवस्थापन निर्णायक तत्व बन्दै गएको छ।

छैटौँ, आजको विश्व ‘असमयिक ध्रुवीयता’ (asynchronous polarity) को अवस्थामा छ। केही क्षेत्रमा जस्तै सैन्य सुरक्षामा विश्व धेरै अघिदेखि नै बहुध्रुवीय भइसकेको छ। तर अन्य क्षेत्रमा जस्तै विश्व वित्त प्रणालीमा अझै पनि एकध्रुवीयता र शक्ति एक केन्द्रमा केन्द्रित हुने प्रवृत्ति कायम छ। यस असन्तुलनले विश्व व्यवस्थालाई झन जटिल बनाएको छ।

सातौँ, आधुनिक विश्वमा राजनीतिक र सामाजिक प्रणालीहरूको विविधता यथावत छ। सबै मुलुक एउटै ढाँचामा अटाउँदैनन्। उनीहरूले आफ्नै नियम र मान्यता अनुसार शासन प्रणाली सञ्चालन गर्छन्, कतिपय अवस्थामा त पूर्ण रूपमा विपरीत मूल्य–समन्वयभित्र रहेर। विश्व कुनै एकरूप राजनीतिक वा सामाजिक स्वरूपमा बाँचिरहेको छैन।

यही परिवर्तनशील र जटिल विश्व परिवेशको केन्द्रमा रूस उभिएको छ। भौगोलिक अवस्थाका कारण रूस एउटा अद्वितीय शक्ति हो, जो यूरेशियाली महादेशका विभिन्न रणनीतिक क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। एशिया र युरोपको संगममा अवस्थित रूसका लागि यूरेशियाली सुरक्षा केवल अवधारणा मात्र होइन, आफ्नै अस्तित्व, स्थायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकासँग गाँसिएको रणनीतिक आवश्यकता हो। यही कारण, बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा यूरेशियाली सुरक्षाको पुनर्संरचना रूसको कूटनीतिक एजेन्डाको केन्द्रमा रहँदै आएको छ, जसले भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।