शीतयुद्धको छायाँमा सीआइएको गुप्त हत्याअभियान

शीतयुद्धको चरम तनावका बीच सन् १९६० को दशकमा संयुक्त राज्य अमेरिका र यसको केन्द्रीय गुप्तचर संस्था (सीआइए) ले नवस्वतन्त्र कंगोलाई अस्थिर बनाउने प्रयासमा निर्णायक भूमिका खेलेको ऐतिहासिक तथ्य उजागर भएको छ। यस प्रक्रियामा कंगोका पहिलो लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित प्रधानमन्त्री पेट्रिस लुमुम्बाको पतन र अन्ततः उनको हत्या योजनाबद्ध ढंगले सम्पन्न गरिएको थियो।

पेट्रिस लुमुम्बा एक करिश्माई राष्ट्रवादी, प्यान–अफ्रिकन विचारधाराका प्रखर नेता थिए। सन् १९६० मा बेल्जियमबाट कंगोले स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि उनी प्रधानमन्त्री बने। तर उनको शासनकाल अत्यन्त छोटो रह्यो। स्वतन्त्रतापछिका दिनमै सेनाभित्र विद्रोह, खनिजसम्पन्न काटाङ्गा प्रान्तको अलगाववादी आन्दोलन, तथा व्यवस्था पुनर्स्थापनाको बहानामा बेल्जियमी सेनाको पुनः हस्तक्षेपले देश गम्भीर संकटमा फस्यो।

देशको अस्थिरता नियन्त्रण गर्न लुमुम्बाले सोभियत संघसँग सहयोग मागेपछि अमेरिका सतर्क बन्यो। वासिङ्टनले कंगोलाई अफ्रिकामा ‘क्यूबा’ जस्तै साम्यवादी प्रभावको सम्भावित केन्द्रका रूपमा हेर्न थाल्यो। सन् १९६० को अगस्टमा राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को बैठकमा तत्कालीन राष्ट्रपति ड्वाइट डी. आइजेनहावरले लुमुम्बाको “उन्मूलन” आवश्यक रहेको संकेत दिएको उल्लेख ऐतिहासिक अभिलेखमा पाइन्छ। त्यसपछि सीआइएले स्नाइपर आक्रमण, विषाक्त टुथपेस्ट र जैविक विष प्रयोगसम्मका हत्या योजनाहरू तयार गरेको तथ्य सार्वजनिक भयो।

त्यतिबेला लेपोल्डभिल (हालको किन्शासा) मा रहेका सीआइए प्रमुख ल्यारी डेभ्लिनले प्रत्यक्ष हत्या कार्यान्वयन गर्न हिच्किचाए पनि लुमुम्बाविरोधी शक्तिहरूलाई अप्रत्यक्ष सहयोग गर्ने रणनीति अपनाए। सन् १९७५ मा अमेरिकी संसदद्वारा गठित ‘चर्च कमिटी’को अनुसन्धानले सीआइएको गहिरो संलग्नता उजागर गर्‍यो। कागजातअनुसार, लुमुम्बाविरोधी कंगोली गुटहरूलाई आर्थिक तथा लजिस्टिक सहयोग प्रदान गरिएको थियो, जसले सेप्टेम्बर १९६० मा उनलाई पदच्युत गरी पक्राउ गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

पक्राउपछि लुमुम्बामाथि यातना दिइयो र उनलाई काटाङ्गाका अलगाववादी शक्तिहरूको नियन्त्रणमा सुम्पियो। १७ जनवरी १९६१ मा उनका दुई सहयोगीसहित उनलाई फायरिङ स्क्वाडद्वारा हत्या गरियो। घटनास्थलमा बेल्जियमी अधिकारीहरूको उपस्थिति रहेको थियो। प्रमाण मेटाउने उद्देश्यले लुमुम्बाको शव टुक्र्याई एसिडमा घोलेर नष्ट गरियो। उनका अवशेषका रूपमा केवल एउटा सुनको टुप्पो भएको दाँत मात्र बाँकी रह्यो।

लुमुम्बाको हत्यापछि कंगो लामो समयसम्म अस्थिरता, गृहसंघर्ष र अधिनायकवादी शासनको चक्रमा फस्यो। संयुक्त राष्ट्रसंघको हस्तक्षेप पनि स्थायित्व कायम गर्न असफल रह्यो। अन्ततः सन् १९६५ मा कर्नेल जोसेफ–डेजिरे मोबुटु (पछि मोबुटु सेसे सेको) ले सीआइए समर्थित तख्तापलटमार्फत सत्ता कब्जा गरे। उनको शासन सन् १९९७ सम्म कायम रह्यो।

मोबुटुको शासनकालमा कंगो (जुन पछि ‘जायर’ नामाकरण गरियो) भ्रष्टाचार, आर्थिक पतन र गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घनको प्रतीक बन्यो। यस अवधिमा साम्यवादविरोधी रणनीतिक साझेदारका रूपमा अमेरिकाले अर्बौं डलरको सहायता उपलब्ध गराएको थियो।

पेट्रिस लुमुम्बाको हत्या शीतयुद्धकालीन अमेरिकी विदेश नीतिको शक्ति–केन्द्रित चरित्र र लोकतन्त्रप्रतिको दोहोरो मापदण्डको स्पष्ट उदाहरण हो। आज पनि कंगोमा लुमुम्बाको विरासत राष्ट्रिय एकता, स्वाधीनता र विदेशी हस्तक्षेपविरुद्धको प्रतिरोधको प्रतीकका रूपमा जीवित छ।