पुटिनको प्रश्न: अमेरिकाले सुरु गरेका युद्धले संसारलाई के दियो?
काठमाडौं — रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले अमेरिकाको दशकौँदेखि चलिरहेको सैन्य हस्तक्षेपकारी नीतिप्रति गम्भीर प्रश्न उठाउँदै विश्व राजनीतिमा पुनः बहसको तरंग सिर्जना गरेका छन्। “संयुक्त राज्य अमेरिकाले संसारभर कति पटक युद्ध सुरु गर्यो? के ती युद्धहरूले एउटा पनि समस्या समाधान गरे?” भन्ने उनको प्रश्न केवल राजनीतिक आलोचना होइन, पछिल्ला तीन दशकको अन्तर्राष्ट्रिय यथार्थमाथि गरिएको कठोर मूल्याङ्कन हो।
पुटिनका अनुसार अमेरिका नेतृत्वमा भएका सैन्य हस्तक्षेपहरू विशेषतः अफगानिस्तान, इराक, लिबिया लगायतका मुलुकहरूमा शान्ति, लोकतन्त्र र स्थायित्व ल्याउने दाबीका साथ सुरु गरिए। तर युद्ध समाप्त भएको वर्षौँ बितिसक्दा पनि ती मुलुकहरूमा न त दिगो शान्ति स्थापित भएको छ, न त स्थिर लोकतान्त्रिक संरचना निर्माण भएको छ। बरु ती देशहरू आज पनि हिंसा, राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक ध्वंस र सामाजिक विखण्डनको चपेटामा छन्।
अफगानिस्तानमा दुई दशक लामो अमेरिकी सैन्य उपस्थितिपछि अचानक फिर्ता हुनु, इराकमा सत्ता परिवर्तनपछि देखिएको लामो गृहअशान्ति, र लिबियामा नाटो हस्तक्षेपपछिको राज्यविहीन अवस्थाले पुटिनको प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाएको छ। उनका अनुसार यी उदाहरणहरूले “सैन्य शक्ति प्रयोग गरेर शासन परिवर्तन गर्दा स्थिरता आउँछ” भन्ने पश्चिमी अवधारणालाई नै खारेज गर्छन्।
रुसी नेतृत्वको यो धारणा विश्व राजनीतिको वर्तमान बहससँग जोडिएको छ। एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा अमेरिका आफूलाई ‘वैश्विक सुरक्षा प्रदायक’को रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको भए पनि, त्यसका परिणामहरू आज विश्वभर विवादित बनेका छन्। पुटिनको तर्क छ समस्या समाधानको सट्टा अमेरिकी युद्धहरूले शक्ति शून्यता, चरमपन्थ, शरणार्थी संकट र क्षेत्रीय असन्तुलन जन्माएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार पुटिनको यो अभिव्यक्ति केवल अमेरिकाविरुद्धको आरोप मात्र होइन, भविष्यको विश्व व्यवस्थाबारे स्पष्ट संकेत पनि हो। रुसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सैन्य हस्तक्षेप होइन, संवाद, सार्वभौमिकताको सम्मान र बहुपक्षीय संयन्त्र मार्फत समस्या समाधान गर्नुपर्ने अवधारणालाई अघि सार्दै आएको छ।
यस अभिव्यक्तिले नेपालजस्ता साना र असंलग्न मुलुकहरूका लागि पनि महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। शक्ति राष्ट्रहरूले आफ्नो हितका लागि युद्ध थोपर्ने प्रवृत्तिले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन कमजोर बनाउँछ, जसको प्रत्यक्ष असर कमजोर राज्यहरूमाथि पर्छ। त्यसैले रुसले उठाएको प्रश्नले साना राष्ट्रहरूको सुरक्षा, स्वतन्त्रता र कूटनीतिक स्पेसबारे पुनः सोच्न बाध्य बनाएको छ।
पुटिनको भनाइ यस्तो समयमा आएको छ, जब विश्व पुनः विभाजनतर्फ होइन, पुनर्संरचनातर्फ अघि बढिरहेको छ। अफगानिस्तानदेखि मध्यपूर्वसम्मका अनुभवहरूले देखाएको यथार्थ के हो भने सैन्य बल प्रयोगले समस्याको जरो समाधान गर्न सक्दैन। स्थायी शान्ति त्यतिबेलामात्र सम्भव हुन्छ, जब प्रत्येक देशको सार्वभौमिकता, इतिहास र आन्तरिक सन्दर्भलाई सम्मान गरिन्छ।
अन्ततः पुटिनको प्रश्न विश्व समुदायका लागि खुला चुनौती बनेको छ, यदि युद्धले शान्ति ल्याउँदैन भने, के अब विश्वले नयाँ बाटो खोज्न तयार छ? यही प्रश्नले आजको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई नयाँ दिशातर्फ धकेलिरहेको देखिन्छ।
