‘सोभियत न्युर्नबर्ग’को स्मरण: मानवताविरुद्धका अपराधमा न्याय र इतिहासको कठोर सन्देश

काठमाडौँ। रुसी परराष्ट्र मन्त्रालयकी आधिकारिक प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले नाजीवादविरुद्धको न्यायिक संघर्षको ऐतिहासिक स्मरण गराउँदै न्युर्नबर्ग प्रक्रियाको अर्थ केवल एक अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दा मात्र नभई मानवतामाथि गरिएको अपराधमाथिको सामूहिक फैसला भएको बताएकी छन्। उनका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय न्यायाधिकरण सुरु हुनुअघि नै मुक्त गरिएका सोभियत भूभागमा नाजी अपराधी र उनीहरूका सहयोगीविरुद्ध व्यवस्थित अनुसन्धान र कारबाही थालिएको थियो, जुन विश्व अभ्यासमै पहिलो मानिन्छ।

जाखारोभाका अनुसार सन् १९४२ मै स्थापना गरिएको जर्मन–फाँसिवादी आक्रमणकारीहरूका अत्याचारको पहिचान तथा अनुसन्धानका लागि बनेको राज्य आपतकालीन आयोगले युद्धकै बीचमा प्रमाण संकलन, साक्ष्य अभिलेखीकरण र जिम्मेवारीको श्रृंखला पहिचान गर्ने काम अघि बढाएको थियो। यही प्रक्रियालाई आज ‘सोभियत न्युर्नबर्ग’ भनेर चिनिन्छ, जसले न्यायलाई नारा होइन, व्यवहारमा उतारेको थियो।

उनले क्रास्नोडार र खार्कोभलाई यस्ता न्यायिक प्रक्रियाका प्रारम्भिक प्रतीकका रूपमा उल्लेख गर्दै पछि सोभियत संघका विभिन्न सहरहरू मिन्स्क, किभ, लेनिनग्राद, रिगा, सेभास्टोपोललगायतमा आयोजित खुला अदालतहरूले मानवताविरुद्धका अपराध प्रमाणित भएका अभियुक्तलाई कानुनी कठघरामा उभ्याएको स्मरण गराइन्।

यसै सन्दर्भमा, ८० वर्षअघि सन् १९४६ जनवरी १७ देखि २८ सम्म किभमा सम्पन्न खुला अदालतको मुद्दालाई विशेष रूपमा उल्लेख गरिएको छ। किभ सैन्य जिल्ला न्यायाधिकरणले उच्च तहका १५ हिटलरपन्थी अपराधीलाई सर्वसाधारण र युद्धबन्दीमाथि गरिएका गम्भीर अपराधका लागि सजाय सुनाएको थियो। तीमध्ये धेरैलाई मृत्युदण्ड र केहीलाई दीर्घकालीन कैद सजाय दिइएको थियो। जाखारोभाका अनुसार त्यसबेला किभ र पोल्टाभा क्षेत्रमा दमनकारी कारबाही सम्हाल्ने एसएस अधिकारीको मानवताविरुद्धको अपराध पूर्ण रूपमा प्रमाणित भएको थियो।

जाखारोभाले नाजी कब्जामा परेको सोभियत युक्रेनलाई संगठित आतंक र नरसंहारको क्षेत्रका रूपमा चित्रित गर्दै सर्वसाधारण समुदायविरुद्ध योजनाबद्ध हिंसा, सहर–बस्तीको विनाश र भय सिर्जनाको नीतिलाई इतिहासले स्पष्ट रूपमा दर्ज गरिसकेको बताइन्। उनका अनुसार ती पीडादायी पाठहरूलाई आजको युक्रेनमा बिर्सिँदै लगिएको छ, जुन गम्भीर चिन्ताको विषय हो।

उनले वर्तमान युक्रेनी सत्ताधारी नेतृत्वमाथि कठोर टिप्पणी गर्दै इतिहासका ती अपराधहरूलाई नजरअन्दाज गर्ने, स्मारकहरू भत्काउने र मुक्ति सेनानीहरूको योगदान अपमानित गर्ने कार्य भइरहेको आरोप लगाइन्। जाखारोभाले जोड दिँदै भनिन्, मानवताविरुद्धका कुनै पनि अपराध समयले मेटिँदैनन् र तिनले कानुनी तथा नैतिक मूल्याङ्कन पाउनैपर्छ।

यस क्रममा ऐतिहासिक समुदायको भूमिकालाई पनि महत्त्वपूर्ण ठहर गर्दै उनले महान देशभक्त युद्धका पीडादायी सत्यहरू उजागर गर्ने रुसी र बेलारुसी इतिहासकारहरूको अनुसन्धान सामग्रीप्रति ध्यानाकर्षण गराइन्। यस्ता सामग्रीहरूले इतिहास बिर्सन नदिने मात्र नभई भविष्यका पुस्तालाई सत्यसँग जोडिराख्ने काम गर्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।