जेनेभामा दुई मोर्चाको कूटनीति: इराण-अमेरिका वार्तामा ‘प्रगति’, युक्रेन शान्ति प्रयास जारी

जेनेभा, १९ फेब्रुअरी : विश्व भूराजनीतिमा व्यापक प्रभाव पार्न सक्ने दुई अलग-अलग उच्चस्तरीय वार्ताहरू मंगलबार स्विट्जरल्याण्डको जेनेभा सहरमा एकै दिन सम्पन्न भएका छन्। अमेरिका-इराणबीच ओमानको मध्यस्थतामा भएको अप्रत्यक्ष वार्ता तथा अमेरिका-रुस-युक्रेनबीचको त्रिपक्षीय वार्ताले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान तानेको छ।

पहिलो चरणको वार्ता फेब्रुअरी ६ मा मस्कटमा भएपछि जेनेभामा भएको अमेरिका-इराण अप्रत्यक्ष वार्तामा अमेरिकी टोलीको नेतृत्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका विशेष दूत स्टिभ विटकफ र ज्वाइँ जेरेड कुशनरले गरेका थिए भने इराणी टोलीको नेतृत्व विदेशमन्त्री सैय्यद अब्बास अराक्चीले गरेका थिए। ओमानी विदेशमन्त्री सैय्यद बद्र अल्बुसाइदीले मध्यस्थता गरेको वार्तापछि दुवै पक्षले ‘प्रगति’ भएको जनाएका छन्।

अल्बुसाइदले सामाजिक सञ्जाल एक्समा भनेका छन्, “साझा लक्ष्य र प्राविधिक मुद्दाहरू पहिचान गर्ने दिशामा राम्रो प्रगति भएको छ। अझै धेरै काम बाँकी छ, र अर्को बैठकअघि स्पष्ट अर्को चरणका कदमहरू तय भएका छन्।”

वार्तापछि इराणी सञ्चारमाध्यम आइरिब टिभीसँग कुरा गर्दै अराक्चीले जेनेभा वार्ताको वातावरण मस्कटको तुलनामा धेरै ‘रचनात्मक’ रहेको बताए। उनले भने, “दुवै पक्षले मार्गनिर्देशक सिद्धान्तहरूको एक शृंखलामा सामान्य सहमति जुटाएका छन्, जुन अगाडि बढ्नको लागि आधार हुनेछ र सम्भावित सम्झौताको पाठमा काम सुरु गर्न सहयोग पुग्नेछ।”

अमेरिकी अधिकारीहरूले पनि वार्तामा प्रगति भएको तर केही मुद्दामा थप छलफल आवश्यक रहेको बताएका छन्। इराणले अर्को दुई हप्ताभित्र बाँकी रहेका मतभेद सम्बोधन गर्न विस्तृत प्रस्ताव ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।

यी वार्ता यस्तो समयमा भएको हो जब दुई पक्षबीच तनाव चरम बिन्दुमा पुगेको छ। वाशिङ्टनले इराणसँगको कुनै पनि सम्झौतामा युरेनियम संवर्धनमा प्रतिबन्ध, संवर्धित सामग्री हटाउने, लामो दूरीका क्षेप्यास्त्रमा सीमा र क्षेत्रीय प्रोक्सीहरूको समर्थन फिर्ता लिने शर्त राखेको छ। वार्ताअघि ट्रम्पले इराणमाथि सैन्य दबाब बढाएका थिए।

वार्तापछि केही घण्टामै जेनेभामा भएको निशस्त्रीकरण सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्दै अराक्चीले अमेरिकासँगको वार्तापछि “अवसरको नयाँ झ्याल खुलेको” बताए। वार्ता सुरु भएपछि इराणले ‘हर्मुज जलडमरूमध्यको स्मार्ट नियन्त्रण’ नामक अभ्यासका क्रममा हर्मुज जलडमरूमध्यका केही भाग अस्थायी रुपमा बन्द गरेको घोषणा गरेको थियो।

यसैबीच, मंगलबार युक्रेन, अमेरिका र रुसबीच नयाँ शृंखलाको त्रिपक्षीय वार्ता सुरु भएको छ, जुन बुधबार पनि जारी रहनेछ। युक्रेनी मुख्य वार्ताकार तथा राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रक्षा परिषद्का सचिव रुस्तम उमेरोभले वार्तापछि भने, “छलफल व्यावहारिक मुद्दा र सम्भावित समाधानका संयन्त्रमा केन्द्रित थियो।”

मिडिया रिपोर्टका अनुसार वार्ताको माहोल ‘निकै तनावपूर्ण’ रहेको थियो र द्विपक्षीय तथा त्रिपक्षीय दुवै प्रारूपमा वार्ता ६ घण्टासम्म चलेको थियो। रुसी समाचार एजेन्सी टासका अनुसार बन्द कोठाभित्र भएको यी वार्तामा क्षेत्रीय मुद्दा, सैन्य विषय, राजनीतिक तथा आर्थिक सरोकार र सुरक्षा व्यवस्थाबारे छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ।

क्रेमलिनले पुष्टि गरेअनुसार रुसी टोलीमा राष्ट्रपति सहायक भ्लादिमिर मेदिन्स्की, उप-विदेशमन्त्री मिखाइल गालुजिन लगायतका अधिकारी छन्। वार्ताअघि पनि रुस र युक्रेनबीच लडाइँ जारी रहेकोले कूटनीतिक प्रक्रियाको नाजुकतालाई उजागर गरेको छ।

विश्लेषकहरू दुई वार्ताको परिणामबारे सतर्क देखिन्छन्। बोस्निया र हर्जगोभिनाका सुरक्षा विशेषज्ञ साफेट म्युजिकले अमेरिका र इराणबीच विश्वासको स्तर न्यून रहेको र मतभेद आणविक मुद्दाभन्दा बाहिर क्षेत्रीय सुरक्षा संरचनासम्म फैलिएको बताए। उनले अनुगमन र प्रतिबन्ध हटाउने विषयमा आंशिक सम्झौता सम्भव भए पनि द्रुत सफलता असम्भव रहेको धारणा राखे।

इटालियन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल पोलिटिकल स्टडीजका अनुसन्धानकर्ता लुइगी टोनिनेल्लीले अमेरिकी सैन्य दबाब निर्णायक बिन्दुमा पुगेको र दुई सम्भावित मार्ग रहेको तर्क गरे: ठूलो प्रदर्शनात्मक हमला वा नयाँ अस्थिर गराउने द्वन्द्व। उनले वाशिङ्टनका मागहरू तेहरानलाई राजनीतिक रुपमा स्वीकार गर्न कठिन रहेको पनि बताए।

लन्डनस्थित परामर्श फर्म एजुर स्ट्राटेजीका नील क्विलियमले सम्झौता अझै टाढा रहेको बताए। उनले भने, “राष्ट्रपति ट्रम्पको धैर्यताले अमेरिकाले यो प्रक्रियालाई समय दिने वा इराणविरुद्ध दण्डात्मक हमला गर्ने भन्ने निर्धारण गर्नेछ।”

त्रिपक्षीय वार्ताका सम्भावित परिणामबारे विज्ञहरू सतर्क छन्। म्युजिकले युक्रेन संकट लामो समयदेखि चलेको क्षयीकरण द्वन्द्वमा परिणत भएको र मस्को वा किभ दुवैले ठूलो क्षति नबेहोरी निर्णायक सफलता हासिल गर्न नसक्ने बताए। “यस सन्दर्भमा, कूटनीति समाधानको साधन भन्दा पनि द्वन्द्व व्यवस्थापनको उपकरणको रुपमा बढी काम गरिरहेको छ,” उनले भने।

पोर्चुगिज मिडियालाई दिएको अन्तर्वार्तामा सुरक्षा विश्लेषक अगोस्टिन्हो कोस्टाले हालको जेनेभा वार्ता र अघिल्ला चरणहरूबीचको मुख्य भिन्नता रुसले युक्रेनमाथि राजनीतिक र क्षेत्रीय दबाब बढाउने उद्देश्य रहेको बताए। युक्रेनले ऊर्जा मुद्दाहरूमा बढी जोड दिएको र दुवै पक्षसँग ऊर्जा पूर्वाधारसम्बन्धी ‘वास्तविक युद्धविराम’मा पुग्न व्यावहारिक प्रोत्साहन रहेको उनको भनाइ थियो।

भिक्टोरिया इन्टरनेसनल युनिभर्सिटीका सहायक प्राध्यापक सान्डी दिजदारेभिचले दुवै वार्ताको विकासले युरोपेली सुरक्षा, ऊर्जा बजार र व्यापक भूराजनीतिक स्थायित्वमा प्रभाव पार्ने बताए।