तिब्बती नयाँ वर्ष र वसन्त चाड : एक दिनको अन्तर र चार प्रकारको सम्बन्ध

काठमाडौं, फागुन – चिनियाँ परम्परागत पात्रोअनुसार फेब्रुअरी १७ तारिखदेखि नयाँ वर्ष सुरु भएसँगै चीनभर वसन्त चाड धूमधामका साथ मनाइँदै छ। पन्ध्र दिनसम्म मनाइने यस पर्वले चिनियाँ संस्कृतिको विशिष्ट पहिचान बोकेको छ। त्यसैगरी, तिब्बती नयाँ वर्ष पनि सुरु भएको छ, जसले धेरैको चासो पाएको छ।

तिब्बती खगोल विज्ञान र मौसम पात्रोअनुसार सन् २०२६ फेब्रुअरी १८ तारिख तिब्बती आगो घोडा वर्षको पहिलो दिन हो। यो चिनियाँ वसन्त चाडभन्दा एक दिन मात्र पछि परेको छ। तिब्बती संस्कृतिमा नयाँ वर्ष सबैभन्दा भव्य र रमणीय जातीय महोत्सव हो। तिब्बती पात्रोको पहिलो महिनाको पहिलो दिनदेखि पन्ध्रौँ दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। पहिलो दिन बिहानै नयाँ र राम्रा लुगा लगाएर तिब्बतीहरू एकापसमा शुभकामना आदानप्रदान गर्छन्।

तर तिब्बती नयाँ वर्षको मिति कसरी निर्धारण हुन्छ? यसको ठोस जवाफ तिब्बती खगोल विज्ञान र मौसम पञ्चाङ्गमा लुकेको छ। हरेक तिब्बती परिवारसँग हुने यो पञ्चाङ्गले कृषि कर्म, महोत्सव मनाउने र विवाह तथा अन्त्येष्टिको तयारीमा समेत मार्गदर्शन गर्छ। तिब्बती खगोलीय पात्रो अनुसन्धान व्यूरोका विशेषज्ञका अनुसार तिब्बती नयाँ वर्ष र चिनियाँ वसन्त चाडबीचको समय भिन्नता चार प्रकारको हुन्छ – एकै दिन, एक दिनको भिन्नता, एक महिनाको भिन्नता वा ३१ दिनको भिन्नता।

उदाहरणका लागि, सन् २०२० र २०२२ मा तिब्बती नयाँ वर्ष र वसन्त चाडबीच ठीक एक महिनाको अन्तर थियो। सन् २०१८, २०१९ र २०२१ मा भने दुवै पर्व एकै दिन परेका थिए। चालु वर्ष २०२६ मा यो भिन्नता एक दिनको मात्र छ।

तिब्बती नयाँ वर्षको गणना अत्यन्त जटिल छ। यो खगोल विज्ञानको सिद्धान्तमा आधारित छ र कृषि तथा पशुपालनको समय, जलवायु तथा मौसम, ऋतु र मानव शरीरमा रहेका मुख्य तथा समानान्तर नलीको परिवर्तन चक्रसँग समेत सम्बन्धित छ। यस गणनालाई सटीक बनाउन विशेषज्ञहरूले हाल खगोलीय पात्रोसम्बन्धी तथ्यांक शुद्धिकरण सफ्टवेयरसमेत विकास गरेका छन्।

पौराणिक कथाअनुसार, ईसापूर्व करिब एक सय वर्षअघि एउटी वृद्ध महिला कढाइ गर्दागर्दै सूर्य, चन्द्र र ताराको परिवर्तन अवलोकन गरिरहेकी थिइन्। उनले त्यही अवलोकनबाट परिवर्तनको नियम पत्ता लगाइन्, जसले तिब्बत पठारभूमिमा विशेष परम्परागत पात्रोको स्थापना भयो। पछि यसै पात्रोको आधारमा अन्य पात्रोको सार समावेश गरी आधुनिक तिब्बती पात्रो विकसित गरिएको हो। यसरी तिब्बती नयाँ वर्षले प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको अनुपम सम्बन्धलाई दर्शाउँछ।