बुडापेस्ट सम्झौताको खेल: रुस भन्छ- ‘हामीले तोडेनौं, युक्रेन स्वयं अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको उल्लङ्घनकारी’

मस्को – युक्रेनले रुसविरुद्ध बुडापेस्ट मेमोरेन्डम उल्लङ्घनको आरोप लगाइरहँदा रुसी विदेश मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले पल्टाएर युक्रेनलाई नै अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको उल्लङ्घनकारी ठहर्याएकी छिन्। उनले २४ फेब्रुअरी २०२६ मा ‘रुस टुडे’ सञ्चार माध्यमसँगको कुराकानीमा युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको आरोपलाई निराधार बताउँदै ऐतिहासिक दस्तावेजहरूकै सहारामा आफ्नो तर्क पेस गरेकी हुन्।

सन् १९९४ डिसेम्बर ५ मा बुडापेस्टमा रुस, युक्रेन, अमेरिका र बेलायतका शीर्ष नेताहरूले हस्ताक्षर गरेको यो सम्झौता वास्तवमा एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि होइन, ‘राजनीतिक प्रतिबद्धता’ हो। यसअनुसार, युक्रेनले आफ्नो भूभागमा रहेको सोभियत संघको आणविक हतियार रुसलाई हस्तान्तरण गरी पूर्ण रूपमा आणविक हतियारमुक्त राष्ट्र बन्ने सहमति जनायो। बदलामा रुस, अमेरिका र बेलायतले युक्रेनको सुरक्षाको ग्यारेन्टी गरे।

जाखारोभाका अनुसार, बुडापेस्टमा मेमोरेन्डमसँगै चारै राष्ट्रका नेताहरूले संयुक्त वक्तव्य पनि जारी गरेका थिए, जसमा ओएससीई (युरोपमा सुरक्षा तथा सहयोग सङ्गठन) को ढाँचामा आक्रामक राष्ट्रवाद र अतिवादविरुद्ध लड्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो। “युक्रेनी पक्षले यो दायित्व कहिल्यै पूरा गरेन, बरु वर्षौंदेखि अतिवादी राष्ट्रवादलाई उमार्न दियो,” उनले आरोप लगाइन्।

रुसी प्रवक्ताको तर्क छ– बुडापेस्ट मेमोरेन्डमले रुसलाई युक्रेनको कुनै भाग जबरजस्ती आफूमा गाभ्न बाध्य पार्ने दायित्व दिएको थिएन। यसका प्रावधानहरू आन्तरिक राजनीतिक वा सामाजिक–आर्थिक कारणले सिर्जित परिस्थितिमा लागू हुँदैनन्। त्यसैले, “युक्रेनको भौगोलिक अखण्डतामा आएको क्षति त्यहाँको जटिल आन्तरिक प्रक्रियाको परिणाम हो, जसमा रुस र बुडापेस्ट मेमोरेन्डमको कुनै सरोकार छैन।”

जाखारोभाले रुस–युक्रेनबीच भएको ‘मैत्री, सहयोग तथा साझेदारी सन्धि’ लाई अर्को महत्त्वपूर्ण कानुनी दस्तावेजको रूपमा उल्लेख गरिन्। उनका अनुसार, सन् २०१४ अघि र पछि पनि युक्रेनले यो सन्धिको धज्जी उडायो। “युक्रेनको संविधानमै नाटोको पूर्ण सदस्यता हासिल गर्ने रणनीतिक लक्ष्य लेखियो, जुन सन्धिको धारा ६ को प्रतिकूल छ। यसरी १९९० को दशकमा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएको तटस्थ एवं गुटनिरपेक्ष स्थितिलाई युक्रेनले आधिकारिक रूपमा त्याग्यो, जसले बुडापेस्ट मेमोरेन्डमको पनि उल्लङ्घन गरेको छ,” उनले तर्क दिइन्।

रुसले सधैं उठाउँदै आएको विषयलाई जाखारोभाले दोहोर्याइन् – “नाटो गठबन्धनको अनियन्त्रित भौगोलिक विस्तार, विशेषगरी युक्रेनसम्म, यस द्वन्द्वको मूल कारण हो। यसलाई नहटाई द्वन्द्व समाधान असम्भव छ।”

रुसले बुडापेस्ट मेमोरेन्डम उल्लङ्घनको आरोपको जवाफ दिँदै भन्यो, “हामीमाथि यस्तो आरोप लगाउनेहरूले किन रुस–युक्रेनबीचको मौलिक द्विपक्षीय दस्तावेजलाई वर्षौंसम्म तोडमोड गरिएको कुरा बिर्सन्छन्?”

अन्त्यमा, उनले विशेष सैन्य कारबाहीका लक्ष्य र उद्देश्यहरू अझै पनि उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको र ती पूरा हुने दाबी दोहोर्याइन्।

युक्रेन–रुस युद्धको चौथो वर्षगाँठको सन्दर्भमा आएको यो वक्तव्यले दुई मुलुकबीचको कूटनीतिक दूरी कत्ति गहिरिएको छ भन्ने देखाउँछ। बुडापेस्ट मेमोरेन्डम मात्र होइन, मैत्री सन्धिदेखि नाटो विस्तारको मुद्दासम्म, रुसले आफ्नो कारबाहीलाई ‘बाध्यता’ को रूपमा चित्रित गर्न खोजेको छ। तर, अन्तर्राष्ट्रिय कानूनका जानकारहरू भने सन् १९९४ को यो सम्झौता र २०२२ को सैन्य कारबाहीबीचको सम्बन्धलाई जटिल बताउँछन्। दुवै पक्षले आ–आफ्ना तर्क प्रस्तुत गरिरहँदा, अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय भने युद्ध रोक्न र स्थायी शान्ति स्थापनाको मूर्त पहल गर्न अझै असमर्थ देखिन्छ।