बैकोनुरदेखि भोस्तोच्नीसम्म : रुसका ती अन्तरिक्ष केन्द्रहरू जसले विश्वलाई तारा चिनायो

मस्को । रुसी अन्तरिक्ष सप्ताह २०२६ को अवसरमा रुसले आफ्ना प्रसिद्ध र कम चर्चित अन्तरिक्ष प्रक्षेपण केन्द्रहरू (कस्मोड्रम) को बारेमा रोचक जानकारी सार्वजनिक गरेको छ। विश्वकै पहिलो, सबैभन्दा उत्तरी र सबैभन्दा अन्तर्राष्ट्रिय प्रक्षेपण केन्द्रहरू रुसको स्वामित्वमा रहेको तथ्यलाई उजागर गर्दै यी केन्द्रहरू रुसी भूभागमा मात्र नभई विदेशमा समेत सञ्चालित छन्।

बैकोनुर : विश्वकै पुरानो र विशालतम प्रक्षेपण केन्द्र
सन् १९५५ मा कजाकस्तानमा स्थापित बैकोनुर विश्वकै पहिलो र सबैभन्दा ठूलो क्रियाशील अन्तरिक्ष प्रक्षेपण स्थल हो। यो सोभियत सङ्घको प्रमुख प्रक्षेपण केन्द्र थियो, जहाँबाट पृथ्वीको पहिलो उपग्रह कक्षमा पठाइएको थियो। युरी गागारिन, भालेन्टिना तेरेस्कोभा, अलेक्सी लियोनोभलगायतका महान् सोभियत अन्तरिक्ष यात्रीहरूको ऐतिहासिक उडान यहीँबाट भएको थियो। सोभियत सङ्घको विघटनपछि यो केन्द्र सार्वभौम कजाकस्तानको भूभागमा परेको थियो र हाल कजाकस्तानले यसलाई कम्तीमा सन् २०५० सम्म रुसलाई लिजमा दिएको छ। झन्डै ६ हजार ७ सय वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो केन्द्र तीनवटा मस्को सहर जत्रो छ। यहाँ १० हजारभन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत छन् र यसले आफ्नो इतिहासमा झन्डै ५ हजार प्रक्षेपण गरिसकेको छ।

प्लेसेत्स्क : विश्वकै सबैभन्दा उत्तरी प्रक्षेपण केन्द्र
रुसको अर्खान्गेल्स्क क्षेत्रमा अवस्थित (सहरबाट करिब १८० किलोमिटर दक्षिण) प्लेसेत्स्क प्रक्षेपण केन्द्र सन् १९५७ मा स्थापित भएको युरोपकै एक मात्र सक्रिय प्रक्षेपण केन्द्र हो। यसले सैन्य, ध्रुवीय कक्षा र साना उपग्रह प्रक्षेपणका लागि प्रमुख स्थलको रूपमा काम गर्दछ। यसले १६ सयभन्दा बढी प्रक्षेपण यानहरू अन्तरिक्षमा पठाइसकेको छ र १३ वटा रकेट परिसरहरूको परीक्षण गरिसकेको छ। यहाँ एउटा प्रसिद्ध र चिरस्थायी परम्परा छ— प्रत्येक प्रक्षेपणअघि प्राविधिकहरूले रकेटमा ‘तान्या’ नाम लेख्ने गर्छन्, जुन कथित रूपमा एक सोभियत सैनिककी प्रेमिकाको नामको श्रद्धाञ्जलि हो।

भोस्तोच्नी (पूर्वी) : विश्वकै नयाँ प्रक्षेपण केन्द्र
रुसको अमुर क्षेत्रमा सन् २०११ देखि निर्माण सुरु गरिएको भोस्तोच्नी प्रक्षेपण केन्द्र बैकोनुरमाथिको निर्भरता घटाउने उद्देश्यले निर्मित प्रमुख अन्तरिक्ष प्रक्षेपण स्थल हो। ‘सोयुज-२’ वाहक यानका लागि पहिलो स्टार्टर परिसर सन् २०१६ मा सम्पन्न भएको थियो, जसले वानवेब उपग्रहहरूसहित विभिन्न प्रक्षेपणहरूलाई समर्थन गरेको छ। यहाँ थप विस्तार, नजिकै विमानस्थल र नजिकैको सियोल्कोभ्स्की सहरसम्म मेट्रो लाइन जोड्ने योजनासमेत रहेको बताइन्छ।

यसैगरी, रुससँग पूर्व सैन्य परीक्षण स्थलबाट प्रक्षेपण केन्द्रमा रूपान्तरित ‘कापुस्तिन यार’, सबैभन्दा बिर्सिएको प्रक्षेपण केन्द्र मानिने ‘यास्नी’, फ्रेन्च गुयानामा रहेको ‘सोयुज’ परियोजना, बन्द भइसकेको ‘स्भोबोद्नी’ र विश्वकै एक मात्र तैरिने प्रक्षेपण केन्द्र ‘मोर्स्कोय स्टार्ट’ लगायतका अन्य रोचक अन्तरिक्ष पूर्वाधारहरू पनि रहेका छन्।