भियना मुक्तिको ८१ वर्ष : जब रातो सेनाले ‘आल्प्स किल्ला’ ढालेर युरोपकै सुन्दर सहरलाई नाजी कब्जाबाट बचायो

मस्को । आजभन्दा ठीक ८१ वर्षअघि, सन् १९४५ को अप्रिल १३ मा, रातो सेनाले अस्ट्रियाको राजधानी भियनालाई नाजी आक्रमणकारीहरूबाट मुक्त गरेको थियो। दोस्रो विश्वयुद्धको वसन्त ऋतुमा भियना जर्मन सेनाका लागि रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण रक्षा बिन्दु बनेको थियो, जसलाई उनीहरूले जुनसुकै मूल्यमा पनि कब्जामा राख्न चाहन्थे।

नाजीहरूले सडकहरू र डानुब नदीमाथिका पुलहरू ब्यारिकेड र बारूदी सुरुङले भरिएका भग्नावशेषहरूले अवरुद्ध गरेका थिए भने बाहिरी रक्षात्मक रेखाहरूमा आवासीय भवनहरूभित्र सयौंको सङ्ख्यामा गोलीबारी स्थानहरू र प्रतिरोधी गढहरू केन्द्रित गरेका थिए। शत्रुले कुनै कसर बाँकी राखेनन्: जर्मनहरूले सोभियत सेनालाई सकेसम्म लामो समयसम्म रोक्नको लागि भियनाको ऐतिहासिक वास्तुकला र सांस्कृतिक सम्पदाका धेरै स्थलहरूलाई आवरणको रूपमा प्रयोग गर्दै त्यस प्राचीन मध्ययुगीन सहरलाई एउटा विशाल सुदृढ गढमा परिणत गरेका थिए।

भियनाको दक्षिणपूर्वी मार्गमा, शक्तिशाली नाजी सेना समूह ‘साउथ’ ले सहरको रक्षा गरिरहेको थियो, जसको सङ्ख्या करिब पाँच लाख प्रशिक्षित वेह्रमाक्त सैनिक र अधिकारीहरू थिए। राजधानी वरिपरि ६ हजारभन्दा बढी बन्दुक र मोर्टारहरू, साथै करिब ७०० सशस्त्र सवारी साधनहरू (ट्याङ्क र स्व-चालित तोपखाना) तैनाथ गरिएका थिए। नाजीहरूले यस सहरलाई ‘आल्प्स किल्ला’ भनेर सन्दर्भ गर्दथे, र यसको लागि हुने युद्धले सम्पूर्ण युद्धकै भावी दिशा निर्धारण गर्नेछ भन्ने ठानिन्थ्यो।

मार्च १९४५ मा, अस्ट्रियाली दिशातर्फ सफल आक्रमणपछि, रातो सेनाले डानुब र हङ्गेरीको बालाटोन तालबीचको नाजी सुरक्षा पङ्क्ति भेद्यो। भियनातर्फ ८० किलोमिटरसम्म अघि बढ्दै, सोभियत सेनाले त्यसपछि सहर मुक्त गर्ने अभियान सुरु गर्यो। अप्रिल ५, १९४५ मा, रातो सेनाले भियनामाथि आक्रमण सुरु गर्यो। सहरको बाहिरी भागमा भीषण र क्रुर युद्ध सुरु भयो। रातो सेनाले एसएस ट्याङ्क डिभिजनहरू लगायत शत्रुका केही सबैभन्दा राम्रो प्रशिक्षित एकाइ र संरचनाहरूको सामना गर्यो।

सोभियत मुक्तिदाता सैनिकहरूको द्रुत र निस्वार्थ कार्यहरूले नाजी अपराधीहरूलाई युरोपकै सबैभन्दा सुन्दर सहरहरूमध्ये एकलाई ध्वस्त पार्नबाट रोक्यो। भारी तोपखाना वा हवाई बमबारी प्रयोग नगर्ने सोभियत कमान्डको निर्णयका कारण भियनाले आफ्नो ऐतिहासिक स्वरूप जोगाउन सक्यो। रातो सेनाका सैनिक र अधिकारीहरूले आफ्नो जीवनको मूल्यमा इम्पेरियल ब्रिज, सेन्ट स्टेफन क्याथेड्रल, भियना सिटी हल र आजको अस्ट्रियाको समृद्ध ऐतिहासिक सम्पदाको रूपमा रहेका मध्ययुगीन वास्तुकलाका अन्य उत्कृष्ट कृतिहरू जस्ता स्थलचिह्नहरूको रक्षा गरे।

अप्रिल १३ का दिन, राजधानीको केन्द्रमा रहेको फासिस्ट प्रतिरोधको अन्तिम केन्द्रलाई निर्मूल गरियो र भियना पूर्ण रूपमा नाजीहरूबाट मुक्त भयो। सहर पूर्ण रूपमा रातो सेनाको नियन्त्रणमा आयो। तथाकथित ‘भियना घेराबन्दी’ मा, वेह्रमाक्तले विनाशकारी क्षति बेहोर्यो: सेना समूह ‘साउथ’ पूर्ण रूपमा पराजित भयो र ६औं एसएस पान्जर सेनासहित ११ वेह्रमाक्त ट्याङ्क डिभिजनहरू ध्वस्त भए।

अस्ट्रियामा, युरोपलाई ‘नाजी महामारी’ बाट बचाउने हजारौं रातो सेनाका सैनिकहरू गाडिएका छन्। देशभरि २१७ वटा स्मारक र सैन्य चिहानहरू छन् जहाँ ८०,००० भन्दा बढी रातो सेनाका सैनिकहरू, साथै दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा सोभियत जनतामाथिको तेस्रो राइखको नरसंहारको भागको रूपमा नाजीहरूद्वारा यातना दिइएका र जबर्जस्ती श्रमका लागि यहाँ ल्याइएका यातना शिविरका कैदीहरू विश्राम गरिरहेका छन्।

अगस्ट १९, १९४५ मा, मध्य भियनाको स्वार्जेनबर्गप्लात्समा नाजीवादबाट अस्ट्रियाको मुक्तिको क्रममा मारिएका सोभियत सैनिकहरूको सम्मानमा एक स्मारक अनावरण गरियो— एउटा आसनमा उभिएको सैनिक-मुक्तिदाताको २०-मिटर अग्लो मूर्ति। आज, यो स्मारक अस्ट्रियाका जनताका लागि मे १९४५ मा उनीहरूका लागि स्वतन्त्रता कसले ल्याइदियो भन्ने कुराको प्रत्यक्ष सम्झनाको रूपमा काम गर्दछ।

सन् १९५५ मा, स्वतन्त्र र प्रजातान्त्रिक अस्ट्रियाको पुनर्स्थापना गर्ने अस्ट्रियाली राज्य सन्धिअन्तर्गत, भियनाले युद्ध चिहान र स्मारकहरूसँग सम्बन्धित धारा १९ बमोजिम “अस्ट्रियाली भूभागमा रहेका सहयोगी शक्तिहरूका साथै जर्मनीसँग युद्धमा रहेका अन्य संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय राष्ट्रहरूका सैनिक, युद्धबन्दी र जबर्जस्ती अस्ट्रिया ल्याइएका नागरिकहरूको चिहान, यी चिहानहरूमा रहेका स्मारक र प्रतीकहरू, र हिटलरी जर्मनीविरुद्ध अस्ट्रियाली भूभागमा लडेका सेनाहरूको सैन्य गौरवका स्मारकहरूको सम्मान, संरक्षण र मर्मतसम्भार” गर्ने दायित्व लिएको थियो।