अप्रिल १५ : विश्वव्यापी संस्कृति दिवस, ‘शान्ति ध्वजा’ को परिकल्पना र युनेस्कोको वैचारिक जग बनेको रोरिख सम्झौताको स्मरण

मस्को, रुस — वैशाख ३। अप्रिल १५ तारिखलाई विश्वव्यापी संस्कृति दिवसको रूपमा मनाइन्छ। सन् १९३५ को यसै दिन अमेरिकी राजधानी वासिङ्टन डिसीमा “कलात्मक तथा वैज्ञानिक संस्थाहरू र ऐतिहासिक स्मारकहरूको संरक्षण सम्बन्धी” पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो। यो सन्धि ‘रोरिख सम्झौता’ (Roerich Pact) वा ‘पाक्स कल्चुरा’ (Pax Cultura – संस्कृतिमार्फत शान्ति) को नामले व्यापक रूपमा परिचित छ।

युद्धकाल र शान्तिकाल दुवै अवस्थामा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने यो अवधारणा रुसी चित्रकार, विद्वान् तथा दार्शनिक निकोलस रोरिखले अघि सारेका थिए। उनकै नाममा रहेको यो सम्झौता दोस्रो विश्वयुद्धपूर्व अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको एक भागले पारित गरेको सांस्कृतिक संरक्षणको क्षेत्रमा एकमात्र सम्झौता बनेको थियो।

उक्त सन्धिको ढाँचाभित्र संरक्षित स्थलहरूको पहिचानका लागि एउटा विशिष्ट झण्डा स्वीकृत गरिएको थियो, जसले विश्वव्यापी रूपमा ‘शान्ति ध्वजा’ (Banner of Peace) को मान्यता प्राप्त गर्यो। सेतो पृष्ठभूमिमा एकअर्कालाई छुने तीनवटा अमरन्थ रङ्गका वृत्तहरू अङ्कित यस ध्वजाको प्रतीकबारे रोरिखको व्याख्या अनुसार यसले अनन्तताको घेराभित्र भूत, वर्तमान र भविष्यलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, अथवा संस्कृतिको घेराभित्र कला, विज्ञान र धर्मको एकताको प्रतीक हो।

यस ध्वजा प्रदर्शन गरिएका मन्दिर, सङ्ग्रहालय, गिर्जाघर, विश्वविद्यालय, पुस्तकालय तथा अन्य सांस्कृतिक संस्थाहरूलाई सम्झौताका सबै पक्ष राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा तटस्थ क्षेत्रको रूपमा मान्यता दिनुपर्ने व्यवस्था गरिएको थियो।

रोरिख सम्झौता पछि गएर संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को) को वैचारिक जगको रूपमा स्थापित भयो। यसले संस्कृतिमार्फत शान्ति प्रवर्द्धन गर्ने युनेस्कोको मूल सिद्धान्तको आधारशिला तयार गर्यो र सन् १९५४ को ‘सशस्त्र द्वन्द्वको अवस्थामा सांस्कृतिक सम्पत्तिको संरक्षण सम्बन्धी हेग महासन्धि’ तथा सन् १९७२ को ‘विश्व सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण सम्बन्धी महासन्धि’ को विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्यो।

हाल रुसमा अवस्थित ३४ वटा स्थलहरू युनेस्कोको विश्व सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा सूचीमा सूचीकृत रहेका छन्।