सिक्किममा स्वास्थ्य सेवाको रूपान्तरण : जटिल शल्यक्रियादेखि मिर्गौला प्रत्यारोपणको तयारीसम्म

– मिलन बस्नेत

गान्तोक, सिक्किम — सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाको मूल जग भनेको विश्वास हो। नागरिकलाई आफूलाई आवश्यक पर्दा प्रणालीले तुरुन्त, किफायती र प्रभावकारी रूपमा सहयोग गर्छ भन्ने विश्वास हो। सिक्किमको एसटीएनएम अस्पतालको रूपान्तरण धेरै हिसाबले त्यही विश्वास निर्माणको कथा हो।

केही समयअघिसम्म एसटीएनएम अस्पताल मुख्यतः रेफरल केन्द्रका रूपमा मात्र सञ्चालित थियो। भौतिक संरचना भए पनि संस्थाको पूर्ण प्रतिबद्धता जनतासम्म पुगिसकेको थिएन। विशिष्ट उपचारका लागि बिरामीहरू नियमित रूपमा सिलिगुढी, कोलकाता वा त्योभन्दा पर जान बाध्य थिए। किफायती स्वास्थ्य सेवा खर्चिलो मात्र थिएन, टाढाको, अनिश्चित र प्रायः भावनात्मक रूपमा थकाइलाग्दो पनि थियो।

सन् २०१९ पछि यो अवस्था बदलिन थाल्यो। माननीय मुख्यमन्त्री प्रेमसिंह गोलेको नेतृत्वमा राज्य सरकारले स्वास्थ्य सेवालाई आफ्नो विकासको प्राथमिकताको केन्द्रमा राख्यो। यसको दृष्टिकोण सीधा थियो, सार्वजनिक प्रणालीलाई सुदृढ गर्ने, पहुँच विस्तार गर्ने र राज्यभित्रै गुणस्तरीय उपचार उपलब्ध गराउने। वर्तमान सरकारले कार्यभार सम्हाल्दा अस्पताल एक हजार शय्याको सुविधाका रूपमा स्थापित भइसकेको थियो, तर यसको पूर्ण उपयोग भने हुन सकेको थिएन। त्यसपछि जे भयो, त्यो विस्तार मात्र थिएन, सक्रियता थियो। प्रणालीहरू सुदृढ गरियो, सेवाहरू विस्तार गरियो र अस्पताल क्रमशः पूर्ण रूपमा सञ्चालित बहुविशेषज्ञ केन्द्रमा परिणत भयो।

आज एसटीएनएम अस्पताल एक व्यस्त र गतिशील संस्थाका रूपमा स्थापित भएको छ। दैनिक हजारौं बिरामीहरू यसको बहिरङ्ग र अन्तरङ्ग सेवाहरूमा पहुँच राख्छन्। धेरैका लागि, विशेष गरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरूका लागि, यो अस्पताल भरपर्दो र उन्नत चिकित्सा सेवाको पहिलो बिन्दुका रूपमा स्थापित भएको छ। अस्पताल अब केवल एउटा भवन मात्र रहेन; यो सिक्किमको दैनिक जीवनको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग बनिसकेको छ।

यस रूपान्तरणको मुख्य पक्ष भनेको निदान क्षमताको सुदृढीकरण हो। भाइरल निदानका लागि सुविधासहित आधुनिक प्रयोगशालाहरू स्थापना गरिएका छन् भने राष्ट्रिय जिनोम निगरानी सञ्जालहरूमा समेत सहभागिता जनाइएको छ। परीक्षणहरू छिटो र अधिक सटीक भएका छन्। यो महत्त्वपूर्ण छ किनभने प्रारम्भिक निदानले प्रायः उपचारको नतिजा निर्धारण गर्छ। जब प्रणालीले रोगको प्रारम्भिक पहिचान गर्छ, उपचार सरल, प्रभावकारी र कम खर्चिलो हुन्छ।

यसैगरी, क्लिनिकल र शल्यक्रिया सेवाहरूमा पनि उल्लेखनीय विस्तार भएको छ। अस्पतालले अहिले धेरै जटिल प्रक्रियाहरू सम्पन्न गर्दछ, जुन कुनै समय केवल महानगरीय केन्द्रहरूमा मात्र उपलब्ध थिए। हिपेक जस्ता उन्नत क्यान्सर उपचार, पूर्ण घुँडा प्रत्यारोपण, एन्जियोप्लास्टी र रेडियोफ्रिक्वेन्सी एब्लेसन जस्ता हृदयाघात सम्बन्धी हस्तक्षेपहरू अहिले यही अस्पतालमा सम्पन्न भइरहेका छन्। यी चिकित्सकीय उपलब्धिहरूले जनतामा आत्मविश्वासको भावना जगाएको छ।

सघन उपचार सेवाहरू पनि सुदृढ गरिएका छन्। आईसीयू क्षमता विस्तार गरिएको छ, आकस्मिक प्रणालीमा सुधार गरिएको छ र विशिष्ट हेरचाह इकाइहरू जीवन घातक अवस्थाहरूको सामना गर्न अझ राम्रोसँग सुसज्जित भएका छन्। डायलासिससहितको मिर्गौला रोग सेवाको विकास विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण रहेको छ। आगामी दिनमा मिर्गौला प्रत्यारोपण शल्यक्रियाको सुरुवात यस यात्राको अर्को चरण हुनेछ। यसले बिरामीहरूलाई सिक्किम बाहिर यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यतालाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउनेछ र परिवारहरूको आर्थिक तथा भावनात्मक भारलाई कम गर्नेछ।

पूर्वाधार र प्रविधिले यो रूपान्तरणलाई सहयोग पुर्याएको छ। सुपर-स्पेशालिटी कम्प्लेक्सको विकास र अस्पताल ब्लकहरूको पुनर्निर्माणले आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको दीर्घकालीन दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। साथै, आयुष्मान भारत डिजिटल मिसन अन्तर्गत डिजिटल प्रणालीहरूले स्वास्थ्य सेवालाई थप प्रभावकारी बनाइरहेका छन्। इलेक्ट्रोनिक स्वास्थ्य अभिलेख, सुव्यवस्थित दर्ता प्रक्रिया र सुधारिएको तथ्याङ्क व्यवस्थापनले बिरामी र सेवा प्रदायक दुवैका लागि प्रक्रियाहरू सरल बनाएको छ।

यद्यपि, प्रणाली र पूर्वाधारले मात्र प्रभाव सिर्जना गर्दैनन्। मानिसहरूले गर्छन्। एसटीएनएम अस्पतालका चिकित्सक, नर्स र स्वास्थ्यकर्मीहरू यस रूपान्तरणका केन्द्रबिन्दुमा रहेका छन्। उनीहरूको कार्यले सुधारहरू देखिने मात्र नभई अर्थपूर्ण पनि बनाएको छ। अनुभवी विशेषज्ञ र युवा पेशाकर्मीहरूको संयोजनले सिकाइ, नवप्रवर्तन र सेवा सँगसँगै अगाडि बढ्ने वातावरण सिर्जना गरेको छ।

यी प्रयासहरूको परिणाम दैनिक जीवनमा देखिन्छ। कुनै समय उपचारका लागि लामो यात्रा गर्ने बिरामीहरूले अहिले राज्यभित्रै सेवा पाउन सक्छन्। परिवारहरूले अब पहिलेजस्तो आर्थिक तनाव वा तार्किक कठिनाइको सामना गर्नुपर्दैन। स्वास्थ्य सेवा अधिक अनुमानयोग्य, अधिक पहुँचयोग्य र अधिक मानवीय बनेको छ। धेरै हिसाबले एसटीएनएम अस्पतालले स्वास्थ्य सेवालाई घर नजिक ल्याइदिएको छ। यसले प्रणाली र नागरिकबीचको दूरी घटाएको छ।

भविष्यको दिशा पनि स्पष्ट छ। अस्पताल परिसरभित्रै सरकारी मेडिकल कलेज स्थापना गर्ने योजना अगाडि बढिरहेको छ। एउटा समर्पित सघन उपचार भवनको परिकल्पना गरिएको छ। मुटुरोग, क्यान्सर रोग र मिर्गौला रोग जस्ता क्षेत्रहरूमा सुपर-स्पेशालिटी सेवाहरू निरन्तर विस्तार हुनेछन्। यी प्रत्येक कदमले आत्मनिर्भर स्वास्थ्य प्रणालीको जगलाई थप बलियो बनाउनेछ।

एसटीएनएम अस्पतालको कथा केवल एउटा संस्थाको कथा मात्र होइन। यसले सिक्किममा सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा कसरी प्रदान भइरहेको छ भन्ने व्यापक परिवर्तनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यसले नीति, पूर्वाधार, प्रविधि र मानवीय प्रयासहरू एउटा स्पष्ट उद्देश्यका साथ एकै ठाउँमा आउँदा के सम्भव हुन्छ भनेर देखाएको छ। सरल रूपमा भन्नुपर्दा, यो रूपान्तरण एउटै विचारमा बुझ्न सकिन्छ, स्वास्थ्य सेवाले मानिसहरूलाई लामो यात्रा गर्न, ठूलो खर्च बेहोर्न वा अनिश्चितताको सामना गर्न बाध्य पार्नुहुँदैन। यो सेवा उनीहरू जहाँ छन्, त्यहीँ र उनीहरूलाई आवश्यक पर्दा उपलब्ध हुनुपर्छ। एसटीएनएम अस्पतालले त्यो विचारलाई निरन्तर रूपमा यथार्थमा परिणत गर्दै लगिरहेको छ।

(लेखक माननीय पार्टी अध्यक्षका सामाजिक सञ्जाल संयोजक हुन्।)