रुसी कूटनीतिका अमर हस्ताक्षर: अलेक्सान्दर इज्भोल्स्की

काठमाडौं : रुसी कूटनीतिक इतिहासमा एक अविस्मरणीय नाम हो– अलेक्सान्दर इज्भोल्स्की। १८ मार्च १८५६ मा मस्कोमा जन्मिएका यस महान कूटनीतिज्ञले सन् १९०६ देखि १९१० सम्म रुसी साम्राज्यको परराष्ट्रमन्त्रीको रुपमा अमूल्य योगदान दिएका थिए।

प्रतिष्ठित अलेक्सान्द्रोभ्स्की लिसियमबाट सन् १८७५ मा स्नातक गरेपछि उनले परराष्ट्र मन्त्रालयको चान्सलरीमा प्रवेश गरे। त्यसपछि उनको कूटनीतिक यात्रा रोम, पूर्वी रुमेलिया (ओटोमन साम्राज्यको स्वायत्त प्रान्त, जुन बुल्गेरियाको प्रभावमा थियो), रोमानिया र अमेरिका हुँदै अगाडि बढ्यो। सन् १८९४ देखि १८९७ सम्म उनी भ्याटिकनमा मन्त्री-रेसिडेन्ट, १८९७ देखि १९०६ सम्म सर्बिया, बाभेरिया, जापान र डेनमार्कमा राजदूत रहे।

सन् १९०६ मा परराष्ट्रमन्त्री नियुक्त भएपछि इज्भोल्स्कीले रुसको अन्तर्राष्ट्रिय स्थिति सुदृढ पार्ने, यसको सैन्य तथा राजनीतिक शक्ति पुनर्स्थापित गर्ने र ठूला शक्तिहरुसँग द्विपक्षीय सन्धिहरु गर्ने नीति अख्तियार गरे।

७ नोभेम्बर १९०७ मा जार निकोलस द्वितीयलाई सम्बोधन गर्दै उनले भनेका थिए, “अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा रुसको अस्थायी कमजोरी, क्रान्तिकारी आन्दोलन र सुदूर पूर्वी युद्धमा हाम्रो सेनाको व्यस्तताका कारण, युरोपेली सन्तुलन गम्भीर संकटमा परेको छ र विश्व शान्तिका लागि खतरनाक हुने गरी शक्तिहरुको पुनर्समूहीकरण भएको छ।”

इज्भोल्स्कीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको बेलायत र जापानसँग भएका सन्धिहरु थिए। एङ्लो-रुसियन सन्धि र रुसो-जापानी सन्धिले मध्य एशियामा रुस र बेलायतबीच र सुदूर पूर्वमा जापानसँग प्रभाव क्षेत्रहरुको सीमांकन गर्यो। उनले बाल्कनमा रुसको नीति सशक्त पार्न र बोस्पोरस तथा दार्दानेल्स जलडमरूको स्थिति परिवर्तन गर्न ठूलो प्रयास गरे।

सन् १९१० मा उनी फ्रान्समा राजदूत नियुक्त भए। प्रथम विश्वयुद्ध अपरिहार्य रहेको बुझ्दै उनले युद्धको पूर्वसन्ध्या र युद्धकालमा एन्टेन्टे शक्तिहरुको राजनीतिक तथा सैन्य एकीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।

पदत्यागको एक वर्षपछि, जुलाई १९११ मा, उनले प्योत्र स्टोलिपिनलाई लेखेको पत्रमा भनेका थिए, “म स्पष्ट विवेकले भन्न सक्छु कि मैले रुसलाई त्योभन्दा बढी लाभदायक अवस्थामा पुर्याएको छु, जुन मभन्दा अघि थियो; मैले यसलाई हरेक सम्भावित आधार दिएको छु र सुदूर तथा मध्य पूर्वमा हुने हरेक आकस्मिकताबाट सुरक्षित गरेको छु।”

अलेक्सान्दर इज्भोल्स्कीको कूटनीतिक योगदान रुसी इतिहासको एउटा उज्ज्वल अध्याय बनेर रहेको छ, जसले जटिल भूराजनीतिक परिस्थितिमा राष्ट्रको हित रक्षाको अमर पाठ सिकाउँछ।