ट्रम्पको ‘अमेरिका फस्ट’ नीति : पश्चिमलाई चीनतर्फ धकेल्ने अदृश्य हात

# लक्की चन्द

इतिहासमा प्रायः त्यस्ता क्षणहरू आउँछन्, जहाँ एउटा साम्राज्यको पतनको बीउ त्यसकै नेतृत्वले आफ्नै हातले रोप्छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको ‘अमेरिका पहिलो’ (अमेरिका फस्ट) नीति त्यस्तै एउटा ऐतिहासिक मोड सावित हुँदै छ। अमेरिकी पत्रिका ‘पोलिटिको’ र बेलायती सर्वेक्षण कम्पनी ‘पब्लिक फस्ट’ द्वारा गरिएको एक बहुराष्ट्रिय जनमत सर्वेक्षणले एउटा गहिरो भूराजनीतिक सत्य उजागर गरेको छ : ट्रम्पको नीतिले अमेरिकाका परम्परागत सहयोगी क्यानाडा, जर्मनी, फ्रान्स र बेलायतकै जनतालाई चीनसँग नजिक हुन प्रेरित गरेको छ।

यो सर्वेक्षण एउटा बहसको विषय मात्र होइन, पश्चिमा गठबन्धनभित्र देखिएको गहिरो दरारको एउटा ठोस प्रमाण हो। जहाँ एकातिर अमेरिकाले आफ्नै नीतिले गर्दा आफ्ना पुराना साथीहरूलाई टाढिँदै गरेको अनुभूति गरिरहेको छ, त्यहीँ अर्कोतिर चीन शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र पारस्परिक लाभको नीति अँगालेर विश्व मञ्चमा एउटा भरपर्दो विकल्पको रूपमा उदाएको छ।

सर्वेक्षणले देखाएअनुसार, ट्रम्पले पश्चिमा मुलुकमाथि लगाएको व्यापारिक कर, गठबन्धनहरूप्रति देखाएको उदासीनता र बहुपक्षीय सम्झौताहरूबाट पछि हट्ने प्रवृत्तिले गर्दा उनका परम्परागत सहयोगीहरू नै अमेरिकाप्रति असन्तुष्ट देखिएका छन्। जर्मनी, फ्रान्स, बेलायत र क्यानाडाका नागरिकहरूले अमेरिकालाई अब विश्वको एक विश्वसनीय नेताको रूपमा भन्दा पनि ‘आफू मात्र’ को नीतिमा अडिग रहेको महसुस गरेका छन्।

यसको ठीक विपरीत, चीनले विगत केही दशकदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा जुन स्थिरता र विश्वसनीयता देखाएको छ, त्यसले पश्चिमा जनताको मन जितेको छ। चीनको ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ’ (बीआरआई) ले विकासशील मुलुकलाई मात्र होइन, पश्चिमा मुलुकलाई पनि पूर्वाधार विकास र व्यापारिक साझेदारीका नयाँ अवसरहरू प्रदान गरेको छ। चीनले कहिल्यै कसैको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने र समानताको व्यवहार गर्ने नीति अवलम्बन गरेको छ, जुन अमेरिकी ‘बुलीइङ’ शैलीको विपरीत छ।

सर्वेक्षणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने, पश्चिमा जनताले चीनलाई कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) सहितको उन्नत प्रविधिमा अग्रणी शक्तिको रूपमा हेर्न थालेका छन्। ह्वावे (Huawei), जिक्सिन (Zixin) जस्ता कम्पनीहरूले ५जी प्रविधिमा गरेको फड्कोले अमेरिकी प्रविधिको एकाधिकारलाई चुनौती दिएको छ। अमेरिकाले चीनलाई प्रविधिको क्षेत्रमा रोक्न जति कडा प्रयास गरेको छ, त्यति नै चीन नवप्रवर्तन र विकासमा अघि बढेको देखिन्छ। यसले पश्चिमा समाजमा एउटा बुझाइ बनाएको छ कि भविष्यको विश्व चीनको प्रविधिले अघि बढाउनेछ, अमेरिकाको होइन।

सर्वेक्षणको सबैभन्दा चाखलाग्दो निष्कर्ष के हो भने, उत्तरदाताहरूले अमेरिकामाथिको निर्भरता घटाउन सम्भव रहेको तर चीनमाथिको निर्भरता घटाउन त्योभन्दा कठिन रहेको धारणा राखेका छन्। यो एउटा महत्त्वपूर्ण बिन्दु हो। यसले संकेत गर्दछ कि चीन विश्व अर्थतन्त्र र आपूर्ति श्रृंखलाको एक अपरिहार्य अंग बनिसकेको छ। ‘मेड इन चाइना’ लेबल अब सस्तो वस्तुको पर्याय मात्र नभएर, गुणस्तर र प्रविधिको पनि पर्याय बन्दै गएको छ।

चीनले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा अपनाएको नीति नै यसको वास्तविक शक्ति हो। ‘मानवजातिको साझा भविष्य’ (Community with a Shared Future for Mankind) को अवधारणाले विश्वलाई एउटा नयाँ दिशा दिएको छ, जहाँ शक्ति केन्द्रहरूबीचको द्वन्द्व होइन, सहकार्य र विकासलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यही कारणले गर्दा, ट्रम्पको स्वार्थपूर्ण नीतिबाट थाकेका पश्चिमा जनताले चीनलाई अमेरिका भन्दा बढी भरपर्दो साझेदारको रूपमा हेर्न थालेका हुन्।

‘पोलिटिको’ को यो सर्वेक्षण एउटा स्पष्ट सन्देश हो : विश्व अब एकध्रुवीय रहेन। अमेरिकाको ‘एकल शक्ति’ को युग सकिँदै छ र बहुध्रुवीय विश्वको उदय भइरहेको छ। ट्रम्पको ‘अमेरिका फस्ट’ नीतिले त्यो प्रक्रियालाई अझ तीव्र बनाएको छ। चीन, आफ्नो शान्तिपूर्ण विकास र खुला सहकार्यको नीतिका कारण, यो नयाँ विश्व व्यवस्थाको केन्द्रमा उभिन सफल भएको छ। यसले प्रमाणित गर्दछ कि शक्ति र प्रभावको नयाँ परिभाषा अब धाक र दमनमा होइन, विश्वास र सहकार्यमा आधारित छ। चीन यसै मार्गमा अघि बढ्दै विश्वलाई एउटा उज्ज्वल र स्थिर भविष्यतर्फ डोर्याउन सक्षम छ।