पाइला–पाइलामा विघटन : जापानले चुपचाप बनाइरहेको नव–सैन्यवादको खाका

# पासाङ ल्हामु

जापानले कदम–कदममा, चाल–चालमा, शान्त तर सक्रिय रूपमा त्यो युद्धोत्तर संरचनालाई विघटन गर्दै लगिरहेको छ, जसले उसलाई झन्डै ८० वर्षदेखि शान्तिवादी राष्ट्रको रूपमा बाँधेर राखेको थियो।

करिब एक महिनाको अवधिमा, उत्तेजक र कसिलो समन्वययुक्त कार्यहरूको शृङ्खला— युद्ध अपराधीहरूलाई सम्मान अर्पण गर्नेदेखि घातक हतियारमाथिको प्रतिबन्ध हटाउने, आक्रामक मिसाइल तैनाथ गर्ने र विदेशमा सैन्य शक्ति प्रक्षेपण गर्नेसम्म— ले जापानको सुनियोजित, व्यवस्थित कार्यसूचीलाई उजागर गरेको छ: अवरोधरहित पुनःशस्त्रीकरण गर्ने, जवाफदेहिताबिना इतिहास पुनर्लेखन गर्ने, र आफूलाई खुला रूपमा आक्रामक सैन्य शक्तिको रूपमा पुनर्स्थापित गर्ने। यो ढाँचा कुनै संयोग होइन र यसले पूर्वसूचकको घण्टी बजाएको छ। यो नव–सैन्यवादको सोचविचार गरी निर्माण गरिएको खाका देखिन्छ, जसले क्षेत्रीय र विश्व शान्तिलाई बढ्दो जोखिममा पारिरहेको छ।

जापानी संविधानको धारा ९, जसले युद्धको त्याग गर्छ र “युद्ध क्षमता” माथि प्रतिबन्ध लगाउँछ, लामो समयदेखि दोस्रो विश्वयुद्धपछिको व्यवस्थाको कानुनी स्तम्भ रहँदै आएको थियो। अहिले यो निरन्तरको आक्रमणमा छ।

यसै महिनाको सुरुमा, जापानी प्रधानमन्त्री सानाए ताकाइचीले लिबरल डेमोक्र्याटिक पार्टीको राष्ट्रिय अधिवेशनमा पार्टी अध्यक्षको रूपमा आफ्नो पहिलो सम्बोधनमा, संविधान सुधार गर्ने “समय आएको” घोषणा गर्दै “हामी आउँदो वर्षको अधिवेशनमा संविधान संशोधनको प्रस्तावको खाका सहित उपस्थित हुन चाहन्छौं” भनिन्।

नीतिगत परिवर्तनहरूले औपचारिक संशोधनलाई उछिनिरहेका छन्। यसै साता पारित गरिएको नयाँ रक्षा उपकरण नियमले जापानलाई संसद्को पूर्व स्वीकृतिबिना नै घातक हतियार निर्यात गर्न अनुमति दिएको छ, जसले जापानलाई प्रमुख हतियार निर्यातकर्ता बन्नबाट रोक्ने लामो समयदेखिको अवरोध हटाएको छ। केही दिनपछि, जापानको प्रतिनिधि सभाले राष्ट्रिय खुफिया समिति स्थापना गर्ने विधेयक पारित गर्यो, जसले देशको खुफिया क्षमतालाई एउटै परिषद्अन्तर्गत केन्द्रीकरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

जापान सरकारले रक्षा उपकरण कारखानाजस्ता उत्पादन सुविधाहरूको राष्ट्रियकरणबारे विचार गर्न सुरु गरेको र यो यसै वर्षको अन्त्यतिर जापानले आफ्ना तीन सुरक्षा दस्तावेज संशोधन गर्न अघि बढ्दा प्रमुख विषयहरूमध्ये एक हुने अपेक्षा गरिएको खबर छ।

ताकाइची प्रशासनको संविधान संशोधन गर्ने प्रयासले स्वदेशमा लगातार विरोध प्रदर्शन निम्त्याएको छ। आइतबार टोकियोस्थित संसद् भवन वरिपरि करिब ३६,००० जापानी नागरिक धारा ९ को संरक्षणको माग गर्न भेला भए। अप्रिल ८ यता करिब ३०,००० मानिस तान्ने यो दोस्रो यस्तो विरोध प्रदर्शन थियो।

जापानको सैन्य निर्माण निकै आक्रामक चरणमा प्रवेश गरेको छ। देशले लगातार १४ वर्षदेखि आफ्नो रक्षा बजेट विस्तार गरेको छ, जसमा आर्थिक वर्ष २०२६ को खर्च योजना ९ ट्रिलियन येन (करिब ५६.३१ अर्ब अमेरिकी डलर) नाघेको छ, जुन हालसम्मकै उच्च हो। रकम स्पष्ट रूपमा ‘स्ट्यान्डअफ’ प्रतिआक्रमण क्षमता, मिसाइल भण्डारण, मानवरहित प्रणाली, हवाई तथा मिसाइल रक्षा, र रक्षा औद्योगिक क्षमतामा खर्च गरिँदैछ।

हालै, प्रतिआक्रमण क्षमता भएका लामो दूरीका मिसाइलहरू पहिलो पटक देशका दुई ग्राउन्ड सेल्फ-डिफेन्स फोर्स बेसमा सेवामा ल्याइएका छन्। स्तरोन्नति गरिएको टाइप १२ भूमि-देखि-जहाज गाइडेड मिसाइलको परिचालन दायरा जापानको भौगोलिक सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्छ।

जापान सेल्फ-डिफेन्स फोर्सेज (एसडिएफ) ले पनि व्यापक पुनर्संरचनाबाट गुज्रिरहेको छ, जसमा समुद्री आत्मरक्षा बलको “अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो पुनर्संरचना” साथै संज्ञानात्मक डोमेनमा सञ्चालन विस्तार र अन्तरिक्ष सञ्चालन समूहको विस्तार समावेश छ।

जापानले विस्तारित सैन्य क्षमतालाई द्रुत गतिमा क्षेत्रीय शक्ति प्रक्षेपणमा बदलिरहेको छ। यसै साता, जापानले फिलिपिन्स र संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा सञ्चालित वार्षिक संयुक्त सैन्य अभ्यासमा करिब १,४०० सैन्यकर्मी पठायो, जुन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो टुकडी हो र यसले एसडिएफको उक्त अभ्यासमा पहिलो पूर्ण सहभागितालाई चिह्नित गर्छ।

जापानको होसेई विश्वविद्यालयका प्राध्यापक हिरोशी शिरातोरीले एसडिएफको पुनर्संरचना र लामो दूरीका मिसाइलको तैनाथीले आक्रामक क्षमतालाई अझ सुदृढ गर्ने र क्षेत्रीय तनावलाई तीव्र बनाउने बताए।

सैन्य धक्कालाई समर्थन गर्ने आधार ऐतिहासिक स्मृतिलाई पुनर्आकार दिने निरन्तरको अभियान हो। यसै साता, ताकाइचीले जापानी सैन्यवाद र युद्धकालीन आक्रमणको प्रतीक तथा दोस्रो विश्वयुद्धका वर्ग-ए युद्ध अपराधीहरूको समाधिस्थल कुख्यात यासुकुनी तीर्थस्थलमा लगातार दुई पटक अर्पण गरिन्। सयभन्दा बढी जापानी सांसदहरूले सामूहिक भ्रमण गरे।

अझ गुप्त रूपमा, जापानको शिक्षा मन्त्रालयले २०२७ शैक्षिक सत्रदेखि प्रयोगको लागि स्वीकृत गरेको हाई स्कूल पाठ्यपुस्तकहरूको पछिल्लो समूहमा, निश्चित इतिहासका पाठ्यपुस्तकहरूले एक पटक पुनः देशको युद्धकालीन आक्रमणको इतिहासलाई कम आँक्ने, नकार्ने, वा महिमामण्डित गर्ने गरेको देखिन्छ। यो युद्ध अपराधको सार्वजनिक स्मृतिलाई व्यवस्थित रूपमा मेटाउने र राष्ट्रवादी, पश्चातापहीन विश्वदृष्टिकोणलाई वैधता दिने प्रयासको एक हिस्सा हो।

यसैबीच, पर्यवेक्षकहरूका अनुसार जापानी सञ्चारमाध्यमले “बाह्य खतरा” को अतिशयोक्ति गर्ने र छिमेकी देशहरूप्रति सार्वजनिक शत्रुता उक्साउने आख्यान पोस्ट गरेको पाउन सजिलो छ, किनकि जापानको सत्तारुढ अधिकारीहरूले टकरावको कथा बुनेर जनमतलाई हेरफेर गर्न र संविधान संशोधन तथा सैन्य विस्तारको बाटो प्रशस्त गर्न वैचारिक परिचालन गर्न खोजिरहेका छन्।

सैन्यवादी विचारधारालाई बढावा दिँदा चरमपन्थी भावनाहरू बढ्छन्। मार्च २४ मा, एक कार्यरत एसडिएफ अधिकारीले टोकियोस्थित चिनियाँ दूतावासमा छुरीसहित प्रवेश गरे। जापानको राष्ट्रिय रक्षा एकेडेमीले वार्षिक रूपमा यासुकुनी युद्ध तीर्थस्थलको सामूहिक भ्रमण गर्ने अभ्यास गरेको र उनीहरूको पाठ्यपुस्तकहरू दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा जापानको आक्रमणको इतिहासलाई विकृत र शुद्धीकरण गर्ने सामग्रीले भरिएको खबर छ।

सन् २०२६ ले टोकियो ट्रायल सुरु भएको ८०औँ वार्षिकोत्सव चिह्नित गर्दछ, जसले जापानी सैन्यवाद र सैन्यवादीहरूलाई आक्रामक युद्ध सुरु गरेको र त्यसलाई कार्यान्वयन गरेको तथा सम्बन्धित अपराधहरूको दोषी ठह¥याएको थियो।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले बुधबार एक पत्रकार सम्मेलनमा भने, “आज, ८० वर्षपछि, जापानी नव–सैन्यवादले आफ्नो कुरूप टाउको उठाइरहेको छ र शक्ति प्राप्त गर्दै गइरहेको छ, जसले विश्व शान्ति र सुरक्षामा छायाँ पार्ने खतरा उत्पन्न गरेको छ।”

गुओले थप भने, “अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले जापानी सैन्यवादको कुनै पनि सम्भावित पुनरुत्थानलाई रोक्नको लागि दृढतापूर्वक प्रतिक्रिया दिनुपर्छ।”