चिनियाँ नियामकको कडा कदम : मेटाद्वारा करिब २० अर्ब डलरको ‘मानुस’ अधिग्रहण रद्द

बेइजिङ — अमेरिकी टेक देवता मेटा (मेटा प्लेटफर्म्स) ले करिब २० अर्ब अमेरिकी डलरमा खरिद गरेको चिनियाँ मूलको एआई स्टार्टअप ‘मानुस’ को अधिग्रहण चिनियाँ सरकारले राष्ट्रिय सुरक्षाको आधारमा रद्द गरेको छ। प्रखर एआई क्षमतालाई रणनीतिक सम्पत्ति मान्ने चीनले अर्को प्राविधिक तथा भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धी अमेरिकी कम्पनीलाई योजनाबद्ध रूपमा चिनियाँ प्रतिभा र प्रविधि हस्तान्तरण हुन नदिने स्पष्ट संकेत दिएको छ। निर्णयले दुई महाशक्तिबीचको प्रविधि दौडमा चीनको कसी बलियो बनेको देखाएको छ।

राष्ट्रिय विकास तथा सुधार आयोग (एनडीआरसी) ले सोमबार आधिकारिक रूपमा घोषणा गर्दै भन्यो, “विदेशी लगानी सुरक्षा समीक्षा कार्य संयन्त्रको कार्यालय (एनडीआरसी) ले कानुन तथा नियमावली अनुसार मानुस परियोजनामा विदेशी लगानी प्रतिबन्ध गर्ने निर्णय गरेको छ र संलग्न पक्षहरूलाई अधिग्रहण सम्झौता रद्द गर्न निर्देशन दिएको छ।” यो निर्णय सन् २०२० मा लागू भएको ‘विदेशी लगानी सुरक्षा समीक्षा उपाय’ अन्तर्गतकै सबैभन्दा गम्भीर प्रतिबन्ध हो, जसमा निर्णय अन्तिम र पुनरावेदनयोग्य छैन र उल्लङ्घन गरेमा सरकारले सम्पत्ति जफत गर्न सक्छ।

मानुस (ल्याटिनमा ‘Mens et Manus’ – ‘हात र दिमाग’) चिनियाँ गहिरो प्रविधि टोली ‘बटरफ्लाइ इफेक्ट’ को अद्भुत उपज हो। मानुसले प्रयोगकर्ताको लिखित निर्देशन आफैं बुझेर योजना बनाउन, रिपोर्ट, टेबुल, अनुसन्धान–लेख र कार्यक्रमसमेत सिर्जना गर्न सक्षम छ। यसको क्षमता अन्य च्याटबोटभन्दा धेरै अगाडिको थियो। फेब्रुअरी २०२५ मा यसको पहिलो रिलिजले एआई जगतमा आँधी नै ल्यायो, अनलाइन अनुमति ‘कोड’ कै भाउ करोडौंमा पुग्यो।

स्टार्टअपको अभूतपूर्व सफलता र आकर्षणले मेटालाई आफूतिर तान्यो। डिसेम्बर २०२५ मा सिइओ मार्क जुकरबर्गले व्यक्तिगत रूपमै पहल गरेर मानुसलाई २० अर्ब डलरमा अधिग्रहण गरेको घोषणा गरे। तर त्योभन्दा केही महिनाअघि नै मानुसले पहिले बहुप्रचारित पोर्टफोलियोपछि ठूलो रकम उठाइसकेको थियो र यसको रणनीतिक तह अझ माथिल्लो स्तरको पुगिसकेको थियो।

सन् २०२६ को जनवरीमै चिनियाँ वाणिज्य मन्त्रालयले यस अधिग्रहण सम्बन्धमा ‘प्रविधि निर्यात, डाटा ट्रान्सफर र सीमापार अधिग्रहण’ को अनुपालनबारे अनुसन्धान सुरु गरेको थियो। सोही क्रममा सरकारले मानुसका सह–संस्थापक विवादास्पद नागरिक सियाओ हङ र जी यिचाओलाई समेत बेइजिङ बोलाएको थियो।

अप्रिल २७ को सार्वजनिक एनडीआरसी निर्देशन असल प्रतिस्पर्धाको शैलीमा आएको आखिरी प्रहार हो। ‘वदरले’ यसलाई राष्ट्रिय सुरक्षा ‘रेखा पार गरेको’ ठहर गरेको छ।

मानुसले २०२५ मा आफ्नो मुख्यालय सिंगापुर सारेको थियो, तर चिनियाँ नियामकले मानुसको कोर प्रतिभा, प्रशिक्षण डाटा, निजी स्वामित्व प्रविधि र बौद्धिक सम्पत्ति सबै चीनको भूभागमै सिर्जना गरिएको भन्दै यो अधिग्रहणलाई चीनको कानुनी दायराभन्दा बाहिर जान नसक्ने निष्कर्ष निकालेको छ।

मेटाले पनि यसको आधिकारिक प्रतिक्रियामा ‘हामी कानुनको पूर्ण पालना गर्दै थियौं’ भनेको भए पनि अहिलेसम्म उसले व्यवहारिक निकास भेट्टाउन सकेको छैन।

मानुसको सोच पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण छ। यो विश्वकै पहिलो ‘जनरल–पर्पज एआई एजेन्ट’ को रूपमा धेरैले हेरेका थिए। भर्चुअल कम्प्युटरको मापदण्डमा, सुरु भएको सात महिनामै मानुसले १४७ ट्रिलियनभन्दा बढी ‘टोकन’ प्रोसेस गरिसकेको थियो, जसको आसय ८० लाखभन्दा बढी भर्चुअल कम्प्युटरहरू सिर्जना भएका थिए।

सिंगापुरको ‘बटरफ्लाइ इफेक्ट पीटीई लिमिटेड’ ले मानुसको अन्तर्राष्ट्रिय भूभाग लिइसकेको भए तापनि, चीनले एआईलाई फौलादी ‘राष्ट्रिय सुरक्षा’ मै ल्याइदिएको छ। यस कदमले सम्भावित रूपमा भविष्यमा अमेरिकी टेक दिग्गजहरूको अन्य चिनियाँ प्रतिभा सिकार गर्ने बाटो अवरुद्ध गर्नेछ। साथै, अर्को भूराजनीतिक प्रभाव डोनाल्ड ट्रम्पको बेइजिङ भ्रमण ठीक अघि यो ‘रोको’ आउनुले ट्रम्प–सी भेटलाई नयाँ मोड दिन सक्ने अनुमान गर्न थालेका छन्。

मेटा–मानुसको अधिग्रहण अहिले पूर्ण रूपमा तारन्त्ररमा पुगेको छ। अब हेर्न बाँकी छ – चीनको यो प्रतिबन्धले विश्व एआई बजारमा बहुराष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा र सहकार्यलाई कसरी पुनः परिभाषित गर्छ।