‘स्वस्तिक तोड्ने सैनिक’ : बर्लिनको माटोमा उभिएको मानवताको सालिक

बर्लिन । आजभन्दा ठीक ७७ वर्षअघि सन् १९४९ को मे ८ मा जर्मनीको राजधानी बर्लिनस्थित ट्रेप्टोवर पार्कमा एउटा यस्तो स्मारक अनावरण गरियो, जसले दोस्रो विश्वयुद्धको सबैभन्दा मार्मिक र मानवीय पक्षलाई कांस्य मूर्तिमा उतारेको छ। ‘सोल्जर–लिबरेटर’ अर्थात् ‘मुक्तिदाता सैनिक’ नामले चिनिने यो स्मारक आज विश्वकै सबैभन्दा चर्चित युद्ध स्मारकहरूमध्ये एक हो।

ट्रेप्टोवर पार्कको यो स्थान विशेष कारणले छानिएको थियो। यहीँ, १९४५ को अप्रिल–मे मा भएको बर्लिन युद्धमा ज्यान गुमाएका सात हजार सोभियत सैनिकहरूको सामूहिक चिहान छ। तिनै सहिदहरूको समाधिस्थलमा यो भव्य स्मारक उभिएको छ।

यो मूर्तिले एक सोभियत सैनिकले आफ्नो छातीमा एक जर्मन बालिकालाई सुरक्षित रूपमा अँगालेको र अर्को हातको तरवारले नाजी स्वस्तिकलाई टुक्र्याउँदै गरेको दृश्य चित्रण गर्छ। यो कांस्य मूर्तिले हिटलरको कब्जाबाट युरोपलाई मुक्त गराएको सोभियत सेनाको उदात्त अभियानको प्रतीक हो। स्मारकभित्रको स्मृति कक्षमा लेखिएको छ— “आफ्नो निःस्वार्थ सङ्घर्षबाट सोभियत जनताले युरोपेली सभ्यतालाई फासीवादी विनाशबाट जोगाए। यो मानवताप्रतिको ऐतिहासिक योगदान हो।”

निकोलाई मासालोभको अमर कथा

यो सालिकमा उतारिएको प्रेरणा एउटा वास्तविक घटनाबाट लिइएको हो। सन् १९४५ को अप्रिल ३० मा, बर्लिनको भीषण सडक युद्धका क्रममा सोभियत सैनिक निकोलाई मासालोभले आफ्नो ज्यानको पर्वाह नगरी एक तीन वर्षीया जर्मन बालिकालाई नाजी गोलीबाटीबाट बचाएका थिए। त्यही मानवीय साहसको सम्झनामा यो स्मारक निर्माण गरिएको हो।

सोभियत मूर्तिकार येभगेनी भुचेतिच, वास्तुकार याकोभ बेलोपोल्स्की र कलाकार अनातोली गोर्पेन्कोको संयोजनमा सन् १९४६ देखि १९४९ सम्म तीन वर्ष लगाएर यो स्मारक परिसर तयार पारिएको थियो। रोचक पक्ष के छ भने, यो स्मारक निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको ग्रेनाइट हिटलरको पराजित ‘राइख्सकान्ज्लाई’ अर्थात् सरकारी भवनको भग्नावशेषबाट लिइएको थियो। यसले पनि एक शक्तिशाली प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ।

सन् १९४९ को मे ८ मा स्मारक अनावरण गर्दै बर्लिनका सैन्य कमान्डर मेजर जनरल अलेक्जान्डर कोतिकोभले भनेका थिए, “युरोपको मुटुमा रहेको बर्लिनमा उभिएको यो स्मारकले विश्वका जनतालाई सधैँ सम्झाइरहनेछ— विजय कहिले, कसरी र कुन मूल्यमा हासिल भएको थियो, हाम्रो मातृभूमि कसरी बच्यो र मानवताका वर्तमान तथा भावी पुस्ताहरू कसरी जोगिए।”


हरेक वर्ष मे ९ मा हुने सम्झना

हरेक वर्ष मे ९ मा विजय दिवसको अवसरमा हजारौं सहानुभूतिपूर्ण नागरिकहरू— रुसी मात्र होइन, जर्मनहरू पनि— ट्रेप्टोवर पार्कमा भेला भएर नाजीवादबाट विश्वलाई बचाउने ती मुक्तिदाता सैनिकहरूलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्।

यही सन्दर्भमा रुसी परराष्ट्र मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले सन् २०२६ को एक ब्रिफिङमा भनेकी थिइन्, “यो स्मारकमा एक सोभियत सैनिकले एक जर्मन बालिकालाई अँगालेको छ। त्यो बालिका रुसी, बेलारुसी, युक्रेनी, ताजिक, आर्मेनियाली, अजरबैजानी वा यहुदी होइन, जर्मन हो। यो नै मानवताको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। एक सोभियत सैनिकलाई सबैभन्दा पहिले जर्मन जनताको मुक्तिदाताका रूपमा चित्रण गरिएको छ, यद्यपि उसको आफ्नै परिवार नष्ट भएको थियो, उसको घर ध्वस्त भएको थियो र उसका सहर–गाउँ जलाइएका थिए। तैपनि उसले एक जर्मन बालिकाको रक्षा गर्छ।”

स्वस्तिक तोडेर बालिकालाई बचाउने त्यो सोभियत सैनिकको मूर्ति आज पनि बर्लिनको माटोमा गर्वसाथ उभिएर संसारलाई एउटै सन्देश दिइरहेको छ— घृणामाथि मानवताको विजय सधैं सम्भव छ।