नदीमा अक्सिजन घट्दै, ताजा पानीका जीव जोखिममा

काठमाडौं । जलवायु तापक्रम वृद्धिका कारण विश्वभरका नदीमा अक्सिजनको मात्रा निरन्तर घटिरहेको नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। नदीमा अक्सिजन कमी हुँदा ताजा पानीका पारिस्थितिक प्रणाली, माछा तथा अन्य जलीय जीव जोखिममा पर्ने चेतावनी अनुसन्धानकर्ताहरूले दिएका छन्।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत नानजिङ इन्स्टिच्युट अफ जियोग्राफी एन्ड लिम्नोलोजीका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययन Science Advances जर्नलमा प्रकाशित भएको हो।

अध्ययन टोलीले विश्वका २१ हजारभन्दा बढी नदी खण्डबाट करिब ४० वर्षको तथ्यांक विश्लेषण गरेको थियो। सन् १९८५ देखि २०२३ सम्म नदीमा अक्सिजनको मात्रा कसरी परिवर्तन भयो भन्ने बुझ्न अनुसन्धानकर्ताहरूले उन्नत मेसिन लर्निङ प्रविधि प्रयोग गरेका थिए।

अध्ययनअनुसार नदीहरूमा औसतमा प्रतिदशक ०.०४५ मिलिग्राम प्रतिलिटरका दरले अक्सिजन घटिरहेको छ। अध्ययन गरिएका नदीमध्ये करिब ८० प्रतिशतमा अक्सिजन घट्ने प्रक्रिया देखिएको छ।

अनुसन्धानले उष्णकटिबन्धीय नदीहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित भएको देखाएको छ। २० डिग्री दक्षिणदेखि २० डिग्री उत्तर अक्षांशबीच पर्ने भारतसहितका धेरै क्षेत्रका नदीमा अक्सिजनको मात्रा पहिले नै कम रहेको र तापक्रम वृद्धिका कारण थप तीव्र रूपमा घटिरहेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

यसअघि उच्च अक्षांशका नदीहरू बढी प्रभावित हुने अनुमान गरिए पनि अध्ययनले उष्णकटिबन्धीय नदीहरू अत्यधिक जोखिममा रहेको देखाएको हो। अक्सिजन अत्यन्त कम हुने अवस्था आएमा माछा तथा अन्य जलीय जीवको मृत्यु हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको चेतावनी छ।

अध्ययनले नदीमा अक्सिजन घट्नुको मुख्य कारण तापक्रम वृद्धिका कारण पानीमा अक्सिजन घुल्ने क्षमता घट्नु रहेको देखाएको छ। यो कारणले कुल अक्सिजन क्षतिको करिब ६३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको अध्ययनमा उल्लेख छ। तातो पानीले चिसो पानीजति अक्सिजन धारण गर्न नसक्ने भएकाले नदीमा अक्सिजनको मात्रा घट्दै गएको हो।

त्यस्तै तापक्रम, प्रकाश र पानीको बहावसँग सम्बन्धित पारिस्थितिकीय चयापचयमा आएको परिवर्तनले थप १२ प्रतिशत अक्सिजन क्षतिमा योगदान गरेको अध्ययनले जनाएको छ।

तातो लहरले पनि नदीको अक्सिजन घटाउने प्रक्रियालाई तीव्र बनाएको छ। अध्ययनअनुसार चरम गर्मीका घटनाले विश्वव्यापी नदी अक्सिजन क्षतिमा करिब २३ प्रतिशत योगदान गरेको छ। सामान्य अवस्थाको तुलनामा गर्मीका चरम घटनाले प्रतिदशक ०.०१ मिलिग्राम प्रतिलिटरका दरले अक्सिजन घट्ने गति बढाएको पाइएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले पानीको अत्यन्त कम वा अत्यधिक बहावले केही अवस्थामा अक्सिजन घट्ने गति केही कम गर्न सक्ने पनि पत्ता लगाएका छन्। सामान्य अवस्थाको तुलनामा कम बहाव हुँदा अक्सिजन घट्ने दर करिब १९ प्रतिशतले घटेको र उच्च बहाव हुँदा ७ प्रतिशतले घटेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

अनुसन्धान टोलीले नदीमा अक्सिजन घट्नु ताजा पानीको जैविक विविधताका लागि गम्भीर चुनौती भएको जनाएको छ। अक्सिजन कम भएको पानीमा माछा तथा अन्य जीव बाँच्न कठिन हुने भएकाले नीति निर्माताहरूलाई विशेषगरी उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा प्रभावकारी रणनीति अपनाउन आग्रह गरिएको छ।

नानजिङ इन्स्टिच्युट अफ जियोग्राफी एन्ड लिम्नोलोजीका अनुसन्धानकर्ता शी कुनले अध्ययनले विश्वभरका नदीमा अक्सिजन क्षति बुझ्न र त्यसलाई न्यूनीकरण गर्न आवश्यक आधाररेखा उपलब्ध गराएको बताए। उनका अनुसार जलवायु तापक्रम वृद्धि जारी रहँदा नदीहरूको “सास” जोगाउनु समयकै ठूलो वातावरणीय चुनौतीमध्ये एक बन्न सक्छ।