सी–पुटिन शिखर वार्ता : अशान्त विश्वमा स्थिरताको सन्देश

# प्रेम सागर पौडेल

बेइजिङको ग्रेट हल अफ द पिपुलमा बुधबार राति चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच भएको चिया वार्ताले विश्व राजनीतिलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ। युक्रेन युद्धको अनिश्चितता, मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायलको सैन्य कारबाही, पश्चिमा प्रतिबन्धहरूको असफलता र ग्लोबल साउथको उदाउँदो आवाज। यी सबैको पृष्ठभूमिमा दुई महाशक्तिबीचको यो भेटवार्ताले केवल द्विपक्षीय हितको विषय मात्र होइन, विश्वव्यापी स्थिरता, बहुध्रुवीयताको सुदृढीकरण र नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको जगका रूपमा अर्थ राख्छ।

राष्ट्रपति सीले भनेझैं दुई नेताबीचको बारम्बार र घनिष्ठ आदानप्रदानले पारस्परिक सम्मान, निष्पक्षता तथा न्याय र जीत–जीत सहकार्यमा आधारित महाशक्ति सम्बन्धको नयाँ नमुना सिर्जना गरेको छ। पश्चिमा आलोचकहरू यसलाई ‘लोकतन्त्रविरुद्धको अधिनायकवादी गठबन्धन’ भन्दै आलोचना गर्छन्। तर, यथार्थमा चीन र रुसले देखाएको यो नमुना पश्चिमा गठबन्धन प्रणालीभन्दा मौलिक रूपमा भिन्न छ। नेटोजस्ता सैन्य गठबन्धनमा एउटा शक्तिले अर्कोलाई प्रभुत्वमा राख्ने वा साना देशहरूलाई आफ्नो रणनीतिक परिधिमा बाँध्ने प्रयास हुन्छ। तर, चीन र रुसले एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरी, एकअर्काको विकास मार्गको सम्मान गर्दै र साझा चुनौतीको सामना गर्दै अघि बढेका छन्। यो कुनै तेस्रो पक्षविरुद्ध निर्देशित छैन, न त यो सैन्य गठबन्धन नै हो।

पुटिनको यो भ्रमणले राजनीतिक रूपमा तीन ठूला सङ्केत दिएको छ। पहिलो, चीन र रुसबीचको सम्बन्ध अस्थायी सुविधाको गठबन्धन होइन। यो दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी हो। जसले विगत २५ वर्षमा पश्चिमा प्रतिबन्ध, सूचना युद्ध र कूटनीतिक दबाबजस्ता धेरै परीक्षण सफलतापूर्वक पार गरेको छ। दोस्रो, दुई देशले व्यापक रणनीतिक समन्वय साझेदारीलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने सहमति जुटाएका छन्। जसले आगामी दशकको लागि सम्बन्धको खाका तयार गरेको छ। तेस्रो, दुवै नेताले उच्च गुणस्तरीय विकासको गतिलाई निरन्तरता दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। जसले दुई देशको आर्थिक र सामाजिक विकासलाई एकअर्काको पूरक बनाउनेछ।

यस भ्रमणको कूटनीतिक महत्त्व बहुआयामिक छ। संयुक्त वक्तव्य र घोषणापत्र मार्फत दुवै देशले बहुध्रुवीय विश्वको उदय र नयाँ प्रकारको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको पक्षमा स्पष्ट अडान राखेका छन्। यसले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, एससीओ, ब्रिक्स, जी–२० लगायतका बहुपक्षीय मञ्चहरूमा दुई देशको समन्वयलाई अझ प्रभावकारी बनाउनेछ। विशेषगरी, ब्रिक्सको विस्तार र नयाँ विकास बैंकको बढ्दो भूमिकाले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीमा सुधारको मागलाई थप बलियो बनाएको छ।

युक्रेन सङ्कटका मूल कारण उन्मूलन गर्नुपर्ने, मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायलको सैन्य कारबाहीको विरोध र प्यालेस्टाइन मुद्दाको दुई राज्य समाधानप्रतिको प्रतिबद्धताले देखाउँछ। चीन र रुस अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बडापत्रको रक्षाका लागि साझा मोर्चामा उभिएका छन्। यसले पश्चिमा शक्तिहरूको एकपक्षीय हस्तक्षेप र आधिपत्यवादी प्रवृत्तिलाई चुनौती दिनेछ। यो केवल दुई देशको अडान होइन, यो ग्लोबल साउथका धेरै देशहरूको आवाजको प्रतिनिधित्व पनि हो। जो पश्चिमा शर्त र दबाबबाट मुक्त भई आफ्नो विकास मार्ग रोज्न चाहन्छन्।

आर्थिक दृष्टिले यो भ्रमण अत्यन्त फलदायी रहेको छ। दुई देशबीचको व्यापार सन् २०२५ मा २५० अर्ब डलर नाघिसकेको छ र अब पारस्परिक कारोबार लगभग पूर्ण रूपमा रुबल र युआनमा हुने गरेको छ। यसले अमेरिकी डलरको प्रभुत्वलाई कमजोर बनाउँदै नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीको जग बसाल्न मद्दत गरेको छ। ब्रिक्स राष्ट्रहरूले वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीको विकास गरिरहँदा चीन–रुस आर्थिक सहकार्यले त्यसलाई थप गति दिएको छ।

पाँच अन्तरसरकारी आयोगका सहअध्यक्षहरूले प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदनले ऊर्जा, पूर्वाधार, कृषि, प्रविधि, अन्तरिक्ष र परमाणु ऊर्जाजस्ता क्षेत्रमा सहकार्यको ठोस प्रगति देखाएको छ। साइबेरियाको शक्ति ग्यास पाइपलाइन, संयुक्त कृषि परियोजना, प्रविधि हस्तान्तरण र औद्योगिक सहकार्यले दुई देशको आर्थिक अन्तरनिर्भरतालाई बलियो बनाएको छ। यी उपलब्धिहरूले पश्चिमा प्रतिबन्धहरूको प्रभावकारितालाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ र देखाएको छ कि बाह्य दबाबले चीन र रुसको विकास यात्रालाई रोक्न सक्दैन।

सुरक्षा क्षेत्रमा दुई देशले संयुक्त सैन्य अभ्यास, हवाई तथा समुद्री गस्ती, प्रतिरक्षा प्रविधि सहकार्य र क्षेत्रीय सुरक्षा संवादलाई नियमित रूपमा अघि बढाउने सहमति गरेका छन्। यसले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा नेटोको विस्तारवादी नीति र अमेरिकी सैन्य गठबन्धनलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्नेछ।

विशेषगरी, बाल्टिक राज्यहरूबाट युएभी प्रक्षेपण गरिएमा रुसको प्रतिक्रिया अपरिहार्य हुने चेतावनी र चीनले ताइवान मुद्दामा राखेको अडानप्रति रुसको समर्थनले देखाउँछ। दुई देश एकअर्काको मूल सुरक्षा चासोप्रति पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध छन्। यसले क्षेत्रीय स्थिरता र शक्ति सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ।

रुस–चीन शिक्षा वर्ष २०२६–२०२७ को उद्घाटन, भिसामुक्त व्यवस्था, चलचित्र सहकार्य, युवा आदानप्रदान र सांस्कृतिक महोत्सवहरूले दुई देशबीचको जनस्तरको सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ। भिसामुक्त व्यवस्था लागू भएपछि दुई देशबीच पर्यटक आवागमनमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। युवा आदानप्रदान कार्यक्रमले दुई देशका नयाँ पुस्तालाई एकअर्काको संस्कृति, भाषा र जीवनशैली बुझ्ने अवसर दिएको छ। सर्वेक्षणले ८० प्रतिशतभन्दा बढी युवाले एकअर्काप्रति सकारात्मक धारणा राखेको देखाएको छ। यो दिगो मित्रताको सबैभन्दा बलियो जग हो। जसलाई कुनै पनि बाह्य प्रचारले कमजोर बनाउन सक्दैन।

यस भ्रमणले ग्लोबल साउथका देशहरूका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। अफ्रिकी सङ्घ, आसियान, मध्य एसियाली देशहरू र नेपालजस्ता देशहरूले यस भेटवार्तालाई आफ्नो कूटनीतिक विकल्प फराकिलो बनाउने अवसरका रूपमा हेरिरहेका छन्। पश्चिमा शर्त र दबाबबाट मुक्त भई स्वतन्त्र विदेश नीति अपनाउन चाहने देशहरूका लागि चीन र रुसबीचको यो सहकार्यले एउटा वैकल्पिक केन्द्र प्रदान गरेको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा लोकतान्त्रीकरणको प्रक्रियालाई बल दिएको छ।

यस भ्रमणले विश्व शक्ति सन्तुलनमा पार्ने प्रभाव गहिरो छ। पहिलो, यसले अमेरिकी एकध्रुवीयताको अवशेषलाई चुनौती दिँदै बहुध्रुवीय विश्वको अपरिहार्यतालाई स्थापित गरेको छ। दोस्रो, यसले ग्लोबल साउथका देशहरूलाई पश्चिमा दबाबबाट मुक्त भई स्वतन्त्र विदेश नीति अपनाउन प्रोत्साहित गरेको छ। तेस्रो, यसले अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाहरूमा सुधारको मागलाई बलियो बनाएको छ।

आगामी पाँच वर्षमा चीन–रुस सम्बन्धले विश्व राजनीतिमा तीन ठूला प्रभाव पार्न सक्छ। पहिलो, डलरमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीको विकल्प तीव्र गतिमा विकास हुनेछ। दोस्रो, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र बहुपक्षीय संस्थाहरूमा सुधारको प्रक्रियाले गति लिनेछ। तेस्रो, ग्लोबल साउथका देशहरूको सामूहिक आवाज बलियो हुँदै जानेछ। पश्चिमा देशहरूले यो नयाँ वास्तविकतालाई स्वीकार गर्नुपर्नेछ, २१औँ शताब्दी एकध्रुवीय हुन सक्दैन।

राष्ट्रपति सी र राष्ट्रपति पुटिनबीचको यो भेटवार्ता केवल दुई देशको कूटनीतिक सफलता मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वका लागि स्थिरता, शान्ति र सहकार्यको सन्देश हो। चीन र रुसले कसैविरुद्ध गठबन्धन नगरी, तर कसैको दबाबमा नझुकी विश्व राजनीतिमा सकारात्मक भूमिका खेल्ने प्रतिबद्धता दोहोर्याएका छन्। पुटिनले भनेझैं रुस–चीन सम्बन्धको निश्चितता र स्थिरता मार्फत विश्व शान्ति र समृद्धिमा नयाँ योगदान दिने आधार तयार भएको छ। यो भ्रमणले देखाएको छ कि २१औँ शताब्दीको विश्वमा सहकार्य, संवाद र पारस्परिक सम्मान नै दिगो भविष्यको मार्ग हो। पश्चिमाले यो वास्तविकता स्वीकार गर्न जति ढिलो गर्छ, उसको साख र प्रभाव त्यति नै घट्दै जानेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।