नेपाल–चीन सम्बन्धमा तिब्बत संयन्त्रको भूमिका : झो पेङ भ्रमणको रणनीतिक महत्त्व

# प्रेम सागर पौडेल

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्धको एउटा महत्त्वपूर्ण तर कम चर्चित आयाम हाे, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँगको द्विपक्षीय संयन्त्र। चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रका उपाध्यक्ष झो पेङको प्रस्तावित नेपाल भ्रमणले यही आयामलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ। यो भ्रमण केवल औपचारिक कूटनीतिक अभ्यास मात्र नभई नेपाल र चीनबीचको सीमावर्ती सहकार्य, व्यापार, पूर्वाधार र जनस्तरको सम्बन्धलाई नयाँ गति दिने रणनीतिक अवसर हो।

नेपाल र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक रूपमा गहिरो छ। नेपालको उत्तरी सीमा तिब्बतसँग जोडिएको छ र दुई पक्षबीच लामो समयदेखि व्यापार, सांस्कृतिक आदानप्रदान र जनस्तरको सम्बन्ध कायम छ। चीनले नेपालसँगको सम्बन्धमा तिब्बतलाई एउटा महत्त्वपूर्ण संयन्त्रका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रका उच्च पदाधिकारीहरूको नेपाल भ्रमणले सीमावर्ती क्षेत्रको विकास, व्यापार विस्तार र द्विपक्षीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउने कार्य गर्दै आएको छ।

झो पेङको भ्रमण यही संयन्त्रको निरन्तरता हो। यसले नेपाल र चीनबीचको सम्बन्धलाई केन्द्रीय स्तरबाट मात्र नभई क्षेत्रीय स्तरबाट पनि सुदृढ गर्ने प्रयासको सङ्केत गर्छ।

यो भ्रमणले धेरै महत्त्वपूर्ण विषयलाई सम्बोधन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। पहिलो, सीमावर्ती व्यापार र कनेक्टिभिटी। नेपाल र तिब्बतबीचको व्यापारिक नाकाहरूको स्तरोन्नति र सहजीकरण लामो समयदेखिको मुद्दा हो। दोस्रो, पूर्वाधार परियोजनाहरूको प्रगति समीक्षा। स्याफ्रुबेँसी–रसुवागढी राजमार्ग, चिलिमे–केरुङ प्रसारण लाइन र अन्य सीमावर्ती परियोजनाहरूको कार्यान्वयन अवस्थाबारे छलफल हुन सक्छ। तेस्रो, जनस्तरको सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदान। तिब्बत र नेपालबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने विषय पनि एजेन्डामा रहने सम्भावना छ।

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह नेतृत्वको नयाँ सरकारले परराष्ट्र सम्बन्धमा अपनाएको नयाँ शैलीले यस भ्रमणलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ। सरकारले भारत र अमेरिकासँगको सम्बन्धमा देखाएको ‘प्रोटोकल’को कडाइ र चीनसँगको सम्बन्धमा देखाएको सन्तुलित दृष्टिकोणले तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको यो भ्रमणलाई विशेष महत्त्व दिएको हुन सक्छ।

नेपालले चीनसँगको सम्बन्धलाई केन्द्रीय सरकारसँग मात्र नभई तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग पनि सुदृढ गर्न चाहेको सन्देश यस भ्रमणले दिन सक्छ। यसले नेपालको सन्तुलित कूटनीतिको नीतिलाई थप बल दिनेछ।

तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रका उपाध्यक्षको नेपाल भ्रमणको भूरणनीतिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ। दक्षिण एसियामा चीनको बढ्दो प्रभाव र भारतसँगको प्रतिस्पर्धाका बीच नेपालले आफ्नो सन्तुलित हैसियत कायम राख्न यस्ता भ्रमणले सहयोग गर्छन्। तिब्बत संयन्त्र मार्फत चीनले नेपालसँगको सम्बन्धलाई स्थानीय स्तरमा बलियो बनाउन खोजेको देखिन्छ। जसले दुई देशबीचको विश्वास र सहकार्यलाई गहिरो बनाउँछ।

झो पेङको प्रस्तावित नेपाल भ्रमण नेपाल–चीन सम्बन्धको क्षेत्रीय आयामलाई सुदृढ गर्ने महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक पहल हो। यसले सीमावर्ती सहकार्य, व्यापार, पूर्वाधार र जनस्तरको सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सक्छ। नेपालले यस अवसरलाई आफ्नो विकास र सन्तुलित कूटनीतिको पक्षमा उपयोग गर्नुपर्छ। तिब्बत संयन्त्र नेपाल–चीन सम्बन्धको मेरुदण्ड बन्न सक्छ। यदि यसलाई सही रूपमा व्यवस्थापन र परिचालन गर्न सकियो भने।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।