हजार वर्ष पुराना गुफाका संरक्षक : आँखा चिम्लेरै भीर चढ्ने ७७ वर्षीय वृद्ध

रित्सा (तिब्बत) । तिब्बत स्वशासित क्षेत्रको ङारी क्षेत्रअन्तर्गत रित्सा काउन्टीको दुङ्कार गाउँस्थित फिवाङ गुफा समूहमा बिहानको उज्यालो नझुल्कँदै ७७ वर्षीय वृद्ध जाम्पा छिरिङ लठ्ठी टेक्दै ढोकाबाट बिस्तारै बाहिर निस्किए। समुद्री सतहबाट ४ हजार मिटरभन्दा बढी उचाइमा रहेको पहाडी बाटो उनलाई यति कण्ठस्थ छ कि आँखा चिम्लेर हिँड्दा पनि बाटो बिराउँदैनन्।

गुगे साम्राज्यकालको पुरानो किल्ला उपत्यकालाई तह–तहले घेर्दै एक हजारभन्दा बढी गुफाहरू पहाडको भीरपाखामा फैलिएका छन्। सन् २०१३ मा एकआपसमा करिब २ किलोमिटर दूरीमा रहेका फिवाङ र दुङ्कार गुफा समूहलाई राष्ट्रिय प्रमुख सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण इकाइमा सूचीकृत गरियो। यहाँका गुफा समूह, गुम्बाका अवशेष र किल्लाका भग्नावशेषलगायत गुगे साम्राज्यकालीन पुरातात्विक अवशेषहरूको इतिहास करिब एक हजार वर्ष पुरानो छ।

सन् १९९२ मा फिवाङ र दुङ्कार पुरातात्विक स्थल पत्ता लागेपछि गाउँले जाम्पा छिरिङलाई गुफा संरक्षणका लागि चुने। त्यसयता उनले हात पछाडि बाँधेर पहाडी बाटोको भीरपाखामा लगातार ३३ वर्ष ओहोरदोहोर गरे। उनी भन्छन्, ‘यो बाटोमा आँखा चिम्लेर हिँडे पनि बाटो बिराउँदिनँ, कहिल्यै एक्लो महसुस भएन।’

पहाडको बीच भागमा पुग्दा घण्टी बजाएको आवाज स्पष्ट हुँदै गयो। जाम्पा छिरिङले पाइला रोकेर पहाडमुनि हेर्दा रिग्जिन वाङ्द्राक घण्टी बजाउँदै आउँदै थिए। घुँडाको समस्याका कारण उनलाई प्रत्येक पाइला चाल्न पनि निकै कठिनाइ हुन्थ्यो। इसारा गरेपछि उनीहरू दुवै जना पहाडी बाटो हुँदै बिस्तारै माथि चढ्न थाले। सन् २००२ मा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षक बनेका रिग्जिन वाङ्द्राक र जाम्पा छिरिङ दुवैको उमेर समान छ। यस वर्षको जुनमा दुवै सेवानिवृत्त भए पनि दैनिक रूपमा पहाड चढेर गुफा हेर्ने काम उनीहरूको बानी बनिसकेको छ।

पहाडको फेददेखि टुप्पोमा रहेका गुफासम्म चढ्दा करिब २०० मिटरको उचाइ चढ्नुपर्छ। पहाडको फेदमा रहेको रिग्जिन वाङ्द्राककी छोरी देचेन दोल्कारको सानो चिया पसलबाट निलो धुवाँको मुस्लो उठिरहेको थियो। दुई वृद्ध अलि झुकेर पहाडी बाटो चढिरहेको देख्दा उनले भनिन्, ‘यी दुई वृद्ध र पहाडका ती गुफाहरू एकअर्काका सहारा हुन्।’

सन् २०२१ मा रिग्जिन वाङ्द्राकको घुँडाको शल्यक्रिया भएकाले एक महिनासम्म पहाड चढ्न सकेनन्। त्यस अवधिभर जाम्पा छिरिङ दैनिक रूपमा जमिनमा टेकेर सुतेको आधारमा पहाडबाट झर्थे।

रिग्जिन वाङ्द्राक पहाडबाट झर्नासाथ एक गाँस पनि नखाई केही पर्यटक निजी कारमा आइपुगेको देखेपछि तुरुन्तै उनीहरूलाई लिएर पुनः पहाड चढे। भित्तेचित्र देखाउँदै उनले भने, ‘यसमा कोरिएका चित्रहरू अन्न, धार्मिक सामग्री र बाजाहरू हुन्। यी सबैले गुगे साम्राज्यकालका मानिसहरूको जीवन झल्काउँछ।’ टाढाबाट आएका पर्यटकलाई जानकारी दिन उनले चिनियाँ भाषा र इतिहासको ज्ञान आफै अध्ययन गरेका थिए। उनको व्याख्या सुन्दा पर्यटकहरू अचम्मित हुँदै ट्वाल्ल परिरहन्थे।

जाम्पा छिरिङ गुफा नजिक पुगेर रिग्जिन वाङ्द्राकको व्याख्या सुन्दै भित्तेचित्रलाई ध्यानपूर्वक हेर्थे। उनले भित्तेचित्र त्यति स्पष्ट देख्दैनथे। तर, आधा जीवनकालको संरक्षणले ती भित्तेचित्र उनको जीवनको एक हिस्सा मात्र बनेनन्, तिनले उनलाई संसार चिनाउने माध्यम पनि बने। उनी भन्छन्, ‘फिवाङ गुफा मेरो हृदयको सबैभन्दा सुन्दर ठाउँ हो। पत्नीको मृत्युपछि मेरो मनमा यी गुफाहरूको संरक्षण गर्नु भनेको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण मात्र नभई, हाम्रो परिवार र हाम्रो जराको संरक्षण गर्नु पनि हो भन्ने कुरा स्पष्ट भयो।’

यस वर्ष फिवाङ र दुङ्कार पुरातात्विक स्थल भ्रमण गर्न आउने पर्यटकको संख्या गत वर्षको तुलनामा करिब तीन गुणाले बढेको छ भने पुरातात्विक स्थल संरक्षणको तीव्रता पनि सोहीअनुसार बढेको छ। रित्सा काउन्टी फिवाङ र दुङ्कार पुरातात्विक स्थल संरक्षण व्यवस्थापन परियोजना सन् २०२६ मा कार्यान्वयन हुने योजना छ, जसमा १५ मिलियन युआन लगानी हुनेछ।

देचेन दोल्कारको चिया पसलमा पस्नासाथ ताजा बटर चियाको बास्ना आउँथ्यो। उनले भनिन्, ‘यस वर्ष हाम्रो चिया पसलले करिब ४० हजार युआन आम्दानी गर्नेछ। यी दुई वृद्धको जीवनमा कुनै परिवर्तन आएको छैन, सेवानिवृत्त भएपछि पनि उनीहरू दैनिक रूपमा पहाड चढ्ने र झर्ने गरिरहेका छन्।’

रिग्जिन वाङ्द्राकले भने, ‘गुफा मेरो दोस्रो घर हो। मेरो शरीरले सक्दासम्म धेरै काम गर्न चाहन्छु।’ दुई वृद्धले दशकौंदेखि एक दिनजस्तै पालैपालो दैनिक बसोबास गरी फिवाङ गुफाको संरक्षण गरे। जाम्पा छिरिङले भने, ‘मेरा गोडाले हिँड्न सक्दासम्म संरक्षण गरिरहनेछु।’

अहिले रित्सा काउन्टीमा २५२ सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षक छन्, जो विभिन्न सांस्कृतिक सम्पदा स्थल क्षेत्रमा खटिएका छन्। दुई वृद्ध सेवानिवृत्त भए। तर, धेरै मानिसले बालुवा र पहाडमा कठिनाइ सहेर पनि वर्षौंको चक्रमा सांस्कृतिक सम्पदालाई निरन्तर स्थिर राखिरहेका छन्।