राजदरबार हत्याकाण्ड : नमेटिएको राष्ट्रिय घाउ

नेपालको आधुनिक इतिहासमा राजदरबार हत्याकाण्ड एउटा यस्तो त्रासदी हो, जसको पीडा समयसँगै कमजोर हुनुको सट्टा अझ गहिरो स्मृतिका रूपमा नेपाली जनमानसमा जीवित छ। वर्षौँ बितिसक्दा पनि त्यो रात केवल एउटा घटनाका रूपमा होइन, राष्ट्रिय मनोविज्ञानलाई नै हल्लाइदिएको कालो अध्यायका रूपमा सम्झिने गरिन्छ।

त्यस दुःखद घटनामा नेपालले आफ्ना प्रिय राजा श्री ५ वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव, रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी देवी शाहसहित राजपरिवारका सम्मानित सदस्यहरूलाई गुमायो। त्यो क्षति केवल एउटा परिवारको निजी शोक थिएन। त्यो राष्ट्रको साझा पीडा थियो, नेपाली समाजको सामूहिक सम्झनामा कोरिएको गहिरो घाउ थियो।

राजा वीरेन्द्र नेपाली जनताको स्मृतिमा सरल, शालीन, विनम्र र राष्ट्रप्रेमी राजाका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ। उहाँको व्यक्तित्वमा कठोरता होइन, सहिष्णुता देखिन्थ्यो। शक्ति होइन, संयम देखिन्थ्यो। शासनको औपचारिकता मात्र होइन, जनभावनाप्रतिको सम्मान देखिन्थ्यो। राष्ट्रिय एकता, शान्ति र नेपालप्रतिको अगाध प्रेमका कारण उहाँ आज पनि धेरै नेपालीको हृदयमा आदरका साथ स्मरणीय हुनुहुन्छ।

रानी ऐश्वर्यसहित दिवंगत राजपरिवारका सदस्यहरूको स्मरणले पनि नेपाली समाजलाई आजसम्म भावुक बनाउँछ। राजदरबार हत्याकाण्डले एउटा वंश, एउटा संस्था र एउटा ऐतिहासिक संरचनालाई मात्र आघात पुर्‍याएन, त्यसले नेपाली जनताको विश्वास, सुरक्षा–बोध र राष्ट्रिय आत्मामा समेत ठूलो धक्का दियो।

इतिहासका केही घटना केवल अभिलेखमा सीमित हुँदैनन्। ती जनताको चेतना, भावनात्मक स्मृति र राष्ट्रिय आत्मसम्मानसँग जोडिन्छन्। राजदरबार हत्याकाण्ड पनि त्यस्तै घटना हो। राजनीतिक व्यवस्था बदलिन सक्छ, सत्ताका स्वरूप फेरिन सक्छन्, पुस्ता परिवर्तन हुन सक्छ, तर यस्तो राष्ट्रिय त्रासदीको स्मृति सजिलै मेटिँदैन।

यस घटनाप्रति नेपाली समाजमा आज पनि अनेक प्रश्न, पीडा र असन्तोष जीवित छन्। जनताले सत्य जान्न चाहनु स्वाभाविक हो। एउटा राष्ट्रले आफ्ना इतिहासका पीडादायी अध्यायहरूलाई बिर्सेर होइन, सत्य, न्याय र पारदर्शिताको आधारमा सामना गरेर मात्र अघि बढ्न सक्छ। राष्ट्रिय मेलमिलाप र भविष्यको स्थायित्वका लागि पनि इतिहासका यस्ता घटनाबारे जनताको विश्वास पुनःस्थापित हुनु आवश्यक छ।

यस्तो संवेदनशील विषयमा उत्तेजना, आरोप–प्रत्यारोप वा राजनीतिक लाभहानिको दृष्टिकोणभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। राजदरबार हत्याकाण्ड कुनै दल, विचार वा संस्थाको मात्र विषय होइन। यो नेपालको इतिहास, न्यायबोध र सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको राष्ट्रिय विषय हो। त्यसैले यसको सम्झना संयम, श्रद्धा, मर्यादा र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धतासहित हुनुपर्छ।

आजको दिनले हामीलाई दुईवटा कुरा सम्झाउँछ। पहिलो, दिवंगत राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य र राजपरिवारका सदस्यहरूलाई सम्मानपूर्वक सम्झिनु हाम्रो नैतिक दायित्व हो। दोस्रो, कुनै पनि राष्ट्रले आफ्ना पीडादायी इतिहासलाई अधुरो प्रश्नका रूपमा लामो समयसम्म छोडिराख्नु हुँदैन। सत्यको खोजी, न्यायप्रतिको विश्वास र संस्थागत पारदर्शिता लोकतान्त्रिक समाजका आधार हुन्।

राजा वीरेन्द्र र उहाँको परिवारप्रतिको जनसम्मान केवल राजतन्त्रप्रतिको भावनाबाट मात्र जन्मिएको होइन। त्यो उहाँहरूको व्यक्तित्व, शालीनता, राष्ट्रप्रेम र नेपाली जनतासँग जोडिएको भावनात्मक सम्बन्धको परिणाम हो। यही कारण उहाँहरूको स्मृति आज पनि राजनीतिक बहसभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय श्रद्धाको विषय बनेको छ।

यस दुःखद स्मृतिको घडीमा राजदरबार हत्याकाण्डमा ज्यान गुमाउनुभएका राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य तथा सम्पूर्ण दिवंगत राजपरिवारजनप्रति गहिरो श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा भाव हो। उहाँहरूको आत्माले चिरशान्ति पाओस्।

इतिहासको त्यो कालो अध्यायले दिएको मुख्य शिक्षा स्पष्ट छ : राष्ट्र केवल सत्ता र संरचनाले मात्र बलियो हुँदैन, सत्य, विश्वास, न्याय र स्मृतिप्रतिको सम्मानले बलियो हुन्छ। नेपाली जनताले कुनै न कुनै दिन सत्यको पूर्ण अनुभूति गर्न पाऊन्, न्यायप्रतिको विश्वास अझ बलियो होस्, र यस्ता त्रासदीहरू फेरि कहिल्यै दोहोरिन नपाऊन्।

हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
चिरशान्तिको कामना। 🙏