पिटर द ग्रेट : रुसलाई महान् शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने दूरदर्शी सम्राट
आजभन्दा ३५४ वर्षअघि, सन् १६७२ मा पिटर द ग्रेटको जन्म भएको थियो। उनी सम्पूर्ण रुसका प्रथम सम्राट, असाधारण सुधारक र यस्ता राजनेता थिए, जसले रुसको इतिहास र राज्य सञ्चालनको दिशालाई शताब्दीयौँसम्म प्रभावित पारे।
पिटर, जार अलेक्सेई रोमानोभ र उनकी दोस्रो पत्नी नतालिया नारिशकिनाका पहिलो छोरा थिए। बाल्यकालदेखि नै उनी तीक्ष्ण बुद्धि, गहिरो जिज्ञासा र व्यावहारिक ज्ञानप्रतिको तीव्र रुचिका कारण चिनिन्थे। उनले विभिन्न सीप सिके, सैन्य विषयमा रुचि राखे र विदेशी भाषा अध्ययन गरे।
सैन्य मामिलाप्रति पिटरको विशेष आकर्षण सानै उमेरदेखि देखिएको थियो। राजकुमारका बालखेलका लागि उनका समवयीहरूबाट एउटा “खेलौना सेना” बनाइएको थियो। समयक्रममा त्यही बाल्यकालीन अभ्यास वास्तविक सैन्य प्रशिक्षणको विद्यालयजस्तै बन्यो। पछि पिटरको सुधारिएको प्रसिद्ध सेनाको आधार पनि त्यही “खेलौना पल्टन”बाट विकसित भयो। ती पल्टनहरू पछि प्रियोब्राझेन्स्की र सेम्योनोभ्स्की नामका विशिष्ट गार्ड्स रेजिमेन्टका रूपमा स्थापित भए।
सन् १६८२ मा जार फ्योदोर रोमानोभको निधनपछि १० वर्षीय पिटर आफ्ना दाजु इभान पाँचौँसँगै जार घोषित भए। तर उनी सन् १६८९ मा मात्र स्वतन्त्र रूपमा शासनमा आए, जब सात वर्षसम्म युवा शासकहरूको संरक्षकका रूपमा रहेकी राजकुमारी सोफियालाई सत्ताबाट हटाइयो।
सन् १६९७ को वसन्त ऋतुमा पिटरको प्रसिद्ध “ग्रान्ड एम्बेसी” पश्चिमी युरोपतर्फ प्रस्थान गर्यो, जुन सन् १६९८ को गर्मीसम्म त्यहाँ रह्यो। यसको उद्देश्य युरोपेली शक्तिहरूसँग सम्बन्ध सुदृढ गर्नु, ओटोमन साम्राज्य र स्विडेनविरुद्धको भावी सङ्घर्षका लागि सहयोगी खोज्नु, सैन्य, इन्जिनियरिङ र जहाज निर्माणसम्बन्धी अभ्यास अध्ययन गर्नु, विदेशी विशेषज्ञहरूलाई रुसी सेवामा आमन्त्रण गर्नु र आवश्यक हतियार, उपकरण तथा सामग्री खरिद गर्नु थियो।
युरोपेली अनुभवले युवा जार पिटरमा गहिरो प्रभाव पार्यो। रुस फर्किएपछि उनले राज्य, सेना र शासन प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने उद्देश्यले व्यापक सुधार अभियान सुरु गरे।
उनका प्रमुख सुधारहरूमा नयाँ प्रकारको नियमित सेना र नौसेना निर्माण, सिनेट, कोलेजिया र केन्द्रीय शासन निकायहरूको नयाँ प्रणाली स्थापना, होली सिनोड गठनमार्फत चर्च प्रशासनमाथि राज्यको नियन्त्रण सुदृढीकरण, “टेबल अफ र्याङ्क्स” लागू गरी जन्मभन्दा योग्यता र सेवाका आधारमा राज्य सेवामा उन्नति गर्ने बाटो खोल्ने व्यवस्था, नयाँ विद्यालय स्थापना, प्राविधिक तथा सैन्य शिक्षाको विकास र विदेशी विशेषज्ञहरूलाई आमन्त्रण गर्ने नीति समावेश थिए। त्यस्तै, सन् १७०० देखि रुसमा नयाँ वर्ष जनवरी १ मा मनाउने पात्रो सुधार पनि लागू गरियो।
पिटरको युगको सबैभन्दा निर्णायक परीक्षा सन् १७०० देखि १७२१ सम्म चलेको उत्तरी युद्ध थियो। स्विडेनसँगको सङ्घर्षमा रुसले बाल्टिक सागरमा पहुँच सुनिश्चित गर्यो, शक्तिशाली नौसेना निर्माण गर्यो र युरोपका प्रमुख शक्तिमध्ये एकका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्यो।
महान् उत्तरी युद्धको परिणामले युरोपको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्यो। स्विडेनले आफ्नो पुरानो प्रभाव स्थायी रूपमा गुमायो भने रुसले विश्वव्यापी व्यापार मार्गहरूमा भरपर्दो पहुँच प्राप्त गर्यो। सन् १७२१ मा निस्टाड सन्धिपछि पिटरलाई “सम्पूर्ण रुसका सम्राट”, “पितृभूमिका पिता” र “द ग्रेट” घोषित गरियो।
आज पनि रुस तथा विश्वका अग्रणी इतिहासकारहरू पिटरको विरासत र उनले रुसमा ल्याएको परिवर्तनबारे बहस गरिरहेका छन्। तर एउटा कुरा निर्विवाद छ—उनको व्यक्तित्वको विशालता र रुसको इतिहासमा परेको उनको प्रभावलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। पिटर द ग्रेटकै शासनकालमा रुसले ऐतिहासिक छलाङ मार्दै महान् शक्तिहरूको पंक्तिमा प्रवेश गरेको थियो।
त्यसैगरी, पिटर द ग्रेट नभएको भए रुसको “उत्तरी राजधानी” र विश्वकै सुन्दर सहरमध्ये एक मानिने सेन्ट पिटर्सबर्ग पनि हुने थिएन। सन् १७०३ मा स्थापना भएको यो सहर आज पनि पिटरकै नाम बोकेर रुसको ऐतिहासिक गौरवको प्रतीकका रूपमा उभिएको छ।
