रामकुमारी झाक्रीको हटाइएको पोस्टले जन्माएको बहस: आलोचना बालेनतर्फ कि नीतितर्फ?

काठमाडौं । राष्ट्रियसभा सदस्य तथा नेकपा एमालेकी नेतृ रामकुमारी झाक्रीले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको एक टिप्पणीले राजनीतिक तथा सार्वजनिक वृत्तमा चर्चा पाएको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले अपि हिमाल क्षेत्रसँग सम्बन्धित तस्वीर तथा भिडियो सार्वजनिक गरेपछि विकास, पर्यटन र क्रिकेट पूर्वाधारका विषयमा सामाजिक सञ्जालमा बहस चलिरहेका बेला झाक्रीको टिप्पणीलाई धेरैले प्रधानमन्त्री शाहप्रतिको अप्रत्यक्ष कटाक्षका रूपमा अर्थ्याएका छन्।

झाक्रीले आफ्नो फेसबुक स्टाटसमा लेखक तथा टिप्पणीकार दिल निशानी मगरको अभिव्यक्ति उद्धृत गर्दै “सुधार केन्द्रमा बस्नुपर्नेहरू सिंहदरबारमा बसिरहेका छन्” भन्ने आशयको टिप्पणी साझा गरेकी थिइन्। उक्त अभिव्यक्तिसँगै उनले क्रिकेटमार्फत बहुआयामिक विकास गर्ने नीति, १३ हजार ५०० फिटको उचाइमा क्रिकेट रंगशाला निर्माण गर्ने कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना गर्ने योजनालाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा उल्लेख गरेकी थिइन्।

उनको पोस्टमा “समर्थन र वाहवाही कस्तो राम्रो गज्जब आइडिया” भन्ने भावसहितको टिप्पणी समावेश थियो। यही कारण उक्त पोस्टलाई प्रधानमन्त्री शाहले पछिल्लो समय सार्वजनिक गरेको अपि हिमाल क्षेत्रसम्बन्धी सामग्री र त्यसपछि उठेको क्रिकेट रंगशालासम्बन्धी चर्चासँग जोडेर हेरिएको हो। यद्यपि झाक्रीले आफ्नो पोस्टमा प्रधानमन्त्री शाहको नाम स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेकी थिइनन्।

प्रधानमन्त्री शाहले केही दिनअघि अपि हिमाल बेस क्याम्प क्षेत्रमा क्रिकेट खेलिरहेको दृश्य सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेका थिए। उक्त तस्वीर तथा भिडियो सार्वजनिक भएपछि कतिपय प्रयोगकर्ताले त्यस क्षेत्रलाई खेलकुद, पर्यटन र उच्च हिमाली पहिचानसँग जोडेर विकास गर्न सकिने टिप्पणी गरेका थिए। केहीले त्यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट रंगशाला निर्माण गर्नुपर्ने सुझावसमेत दिएका थिए। त्यही पृष्ठभूमिमा झाक्रीको पोस्ट सार्वजनिक भएपछि यसलाई नीतिगत व्यावहारिकता, विकास प्राथमिकता र राजनीतिक व्यङ्ग्यसँग जोडेर बहस गरिएको छ।

पोस्ट सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा पक्ष–विपक्षमा तीव्र प्रतिक्रिया देखिएको थियो। केही प्रयोगकर्ताले झाक्रीको टिप्पणीलाई अव्यावहारिक योजनामाथिको स्वाभाविक प्रश्नका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनीहरूको भनाइमा राज्यको स्रोत, भूगोल, पूर्वाधार, मौसम, पहुँच, लागत र दीर्घकालीन उपयोगिताजस्ता विषयलाई नहेरी लोकप्रियताका आधारमा ठूला विकास घोषणा गर्नु उचित हुँदैन।

अर्कातर्फ, प्रधानमन्त्री शाह समर्थकहरूले झाक्रीको टिप्पणीलाई परिवर्तन र नयाँ सोचप्रतिको पूर्वाग्रहका रूपमा लिएका छन्। उनीहरूले हिमाली क्षेत्रको पर्यटन, खेलकुद र अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङका सम्भावनाबारे नयाँ ढंगले सोच्नुलाई उपहासको विषय बनाउन नहुने तर्क गरेका छन्। उनीहरूको बुझाइमा अपि हिमालजस्ता क्षेत्रलाई साहसिक पर्यटन, खेलकुद पर्यटन र स्थानीय आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने सोचलाई प्रारम्भमै अस्वीकार गर्नु उचित हुँदैन।

तर, झाक्रीको टिप्पणीको मूल विषय भने विकास योजनाको सम्भाव्यता र राज्यको प्राथमिकतासँग जोडिएको देखिन्छ। उच्च हिमाली भूगोलमा ठूलो खेल पूर्वाधार निर्माण गर्ने विषय केवल कल्पनाशीलता वा प्रचारले मात्रै सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि विस्तृत सम्भाव्यता अध्ययन, वातावरणीय मूल्याङ्कन, सडक तथा हवाई पहुँच, स्वास्थ्य तथा उद्धार व्यवस्था, मौसमीय जोखिम, खेलाडी तथा दर्शकको सुरक्षा, स्थानीय समुदायको हित र आर्थिक प्रतिफलको स्पष्ट मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा आलोचना बढेपछि झाक्रीले उक्त पोस्ट हटाएको बताइएको छ। पोस्ट हटाइए पनि त्यसको स्क्रिनसट विभिन्न प्लेटफर्ममा फैलिएको छ। यही कारण हटाइएको पोस्ट झन् बढी चर्चाको विषय बनेको छ। कतिपयले पोस्ट हटाउनुलाई राजनीतिक दबाब वा सम्भावित विवादबाट बच्ने प्रयासका रूपमा हेरेका छन् भने कतिपयले सार्वजनिक व्यक्तिले अभिव्यक्ति दिँदा शब्द चयनमा सावधानी अपनाउनुपर्ने आवश्यकता यसले देखाएको टिप्पणी गरेका छन्।

हालसम्म झाक्रीले पोस्ट हटाउनुको कारणबारे सार्वजनिक रूपमा कुनै स्पष्ट स्पष्टीकरण दिएकी छैनन्। त्यसैले यो विषय अहिले पनि अनुमान, प्रतिक्रिया र राजनीतिक व्याख्याको घेरामा छ। उनले कसैको नाम नलिई साझा गरेको टिप्पणीलाई सीधा प्रधानमन्त्री शाहमाथिको आक्रमणका रूपमा लिनु सावधानीपूर्वक गर्नुपर्ने विषय हो। तर, समय, सन्दर्भ र पोस्टमा प्रयोग भएका उदाहरणका आधारमा धेरैले यसलाई प्रधानमन्त्री शाहको पछिल्लो अभिव्यक्ति तथा विकास सोचप्रतिको अप्रत्यक्ष प्रतिक्रिया मानेका छन्।

यो घटनाले नेपालको समकालीन राजनीतिमा सामाजिक सञ्जाल कसरी राजनीतिक बहसको तत्कालीन मैदान बनेको छ भन्ने पनि देखाएको छ। सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरूका पोस्ट, व्यङ्ग्य, प्रतिक्रिया र हटाइएका स्टाटससमेत अब राजनीतिक समाचारको विषय बन्न थालेका छन्। यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र नीतिगत बहसबीचको सीमालाई झन् जटिल बनाएको छ।

अपि हिमाल क्षेत्रमा क्रिकेट रंगशाला बन्ने वा नबन्ने विषयभन्दा ठूलो प्रश्न भने राज्यको विकास प्राथमिकता कस्तो हुनुपर्छ भन्ने हो। लोकप्रियता, प्रतीकात्मकता र सामाजिक सञ्जालको समर्थनका आधारमा मात्र ठूला पूर्वाधार योजना अघि बढ्ने हो कि अध्ययन, लगानी, भूगोल, स्थानीय आवश्यकता र दीर्घकालीन उपयोगिताका आधारमा निर्णय हुने हो भन्ने प्रश्न अहिले थप सान्दर्भिक बनेको छ।

झाक्रीको हटाइएको पोस्ट यही बहसको एउटा पछिल्लो उदाहरण बनेको छ। यसले एकातिर प्रधानमन्त्री शाहको विकास दृष्टिमाथि उठेका प्रश्नलाई सतहमा ल्याएको छ भने अर्कोतिर पुराना राजनीतिक नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक शैलीबीचको वैचारिक टकरावलाई पनि उजागर गरेको छ। अब आवश्यक कुरा व्यक्तिगत कटाक्षभन्दा माथि उठेर सम्भाव्यता, पारदर्शिता र राष्ट्रिय प्राथमिकताका आधारमा विकास योजनाबारे तथ्यपूर्ण बहस गर्नु हो।