रुसका महान कूटनीतिज्ञ गोर्चाकोभको स्मरण
मस्को — रुसको कूटनीतिक इतिहासका प्रभावशाली व्यक्तित्व अलेक्जेन्डर गोर्चाकोभको जन्मजयन्तीका अवसरमा रुसले उनलाई स्मरण गरेको छ। सन् १७९८ जुन १५ मा जन्मिएका गोर्चाकोभलाई उन्नाइसौँ शताब्दीको रूसी तथा युरोपेली राजनीतिक इतिहासका महत्वपूर्ण कूटनीतिज्ञ र राजनेताका रूपमा लिइन्छ।
रुसको विदेश मन्त्रालयले गोर्चाकोभलाई क्राइमियन युद्धपछि रुसको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा पुनःस्थापना गर्ने प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरेको छ। उनको कूटनीतिक प्रयासकै कारण रुसले युद्धपछिको कमजोर अवस्थाबाट पुनः शक्ति र प्रभाव हासिल गरेको तथा कालो सागर क्षेत्रमा आफ्नो अधिकार पुनः स्थापित गर्न सफल भएको उल्लेख गरिएको छ।
गोर्चाकोभको कूटनीतिक जीवन ६५ वर्ष लामो रह्यो। त्यसमध्ये २६ वर्ष उनले निरन्तर रुसका विदेशमन्त्रीका रूपमा सेवा गरे। विदेशमन्त्रीका रूपमा उनले रुसको अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत पुनःस्थापना गर्नुका साथै कूटनीतिक सेवामा सुधार ल्याएर त्यसलाई थप प्रभावकारी बनाएको बताइन्छ।
गोर्चाकोभ जर्मन, फ्रान्सेली, अंग्रेजी र इटालियन भाषामा प्रवीण थिए भने उनलाई ल्याटिन भाषाको पनि ज्ञान थियो। सन् १८५६ मा विदेशमन्त्री नियुक्त भएपछि उनले रुसको अन्तर्राष्ट्रिय स्थान पुनःबलियो बनाउने तथा कालो सागर र बेस्साराबियामाथिको अधिकार पुनःप्राप्त गर्ने लक्ष्य राखेका थिए। उनले यो उद्देश्य “रूसी रगतको एक थोपा पनि नबगाई र ठूलो आर्थिक क्षतिबिना” पूरा गर्ने संकल्प गरेका थिए।
उनको कूटनीतिक दक्षता विशेषगरी फ्रान्को–प्रशियन युद्धको सन्दर्भमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। गोर्चाकोभको नीतिले अस्ट्रियालाई युद्धमा प्रवेश गर्नबाट रोक्न सहयोग पुर्याएको र त्यसले प्रशियाको निर्णायक विजयका लागि अनुकूल वातावरण बनाएको रुसी पक्षको मूल्याङ्कन छ। त्यसपछि प्रशियाको समर्थन प्राप्त गर्दै रुसले पेरिस सन्धिका कडा प्रावधान अब पालना नगर्ने घोषणा गर्यो।
सन् १८७१ को लन्डन कन्भेन्सनले रुसलाई कालो सागरमा नौसैनिक अधिकार पुनःस्थापना गर्ने बाटो खोलेको थियो। यसलाई गोर्चाकोभको महत्वपूर्ण कूटनीतिक उपलब्धिका रूपमा हेरिन्छ।
“भन्छन्, रुस रिसाएको छ। होइन, रुस रिसाएको छैन। रुस आफूलाई केन्द्रित गर्दैछ।”
गोर्चाकोभसँग जोडिएको यो प्रसिद्ध भनाइ रूसी कूटनीतिक सोचको प्रतीकका रूपमा आज पनि उद्धृत गरिन्छ। यो वाक्यले प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया वा आवेगभन्दा दीर्घकालीन तयारी, संयम र रणनीतिक धैर्यलाई प्राथमिकता दिने कूटनीतिक दृष्टिकोण झल्काउँछ।
गोर्चाकोभलाई रुसको आन्तरिक सुधारका लागि अनुकूल अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण निर्माण गर्ने कूटनीतिज्ञका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ। उनको प्रयासले रुसमा आर्थिक र संस्थागत सुधारका लागि आवश्यक बाह्य स्थिरता उपलब्ध गराएको बताइन्छ।
उनलाई ‘सिरेन हाइनेस’ को उपाधि र स्टेट चान्सलरको पदसहित रुसका उच्च सम्मानहरू प्रदान गरिएको थियो। गोर्चाकोभ इतिहासमा रूसी साम्राज्यका अन्तिम चान्सलरका रूपमा पनि परिचित छन्। उनको निधनपछि लामो समयसम्म उक्त पद रिक्त रह्यो र अन्ततः खारेज गरियो।
गोर्चाकोभलाई होली ट्रिनिटी सर्गियस प्रिमोर्स्काया मेल हर्मिटेजमा समाधिस्थ गरिएको छ। रुसको कूटनीतिक इतिहासमा उनको नाम संयम, रणनीतिक बुद्धिमत्ता र राष्ट्रिय हितमा केन्द्रित कूटनीतिक कौशलको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।
