चिनियाँ मस्तिष्क–कम्प्युटर इन्टरफेसको सफलताले पक्षाघात भएका बिरामीलाई पुनः हिँड्न सक्षम बनायो

बेइजिङ — सडक दुर्घटनापछि पाँच वर्षदेखि कम्मरदेखि मुनिको भाग निष्क्रिय भएका र दुई वर्षदेखि परम्परागत उपचार असफल भएका ‘झिपिङ’ नामका एक व्यक्तिलाई पुनः हिँड्न सकिन्छ भन्ने विश्वास लागेको थिएन। तर, बहु–लक्षित संयुक्त शल्यक्रियाको एक वर्षपछि उनी अहिले हिँडिरहेका छन् — केवल आफ्नो दिमागमा चालको कल्पना गरेर मात्र।

यो सम्भव भएको हो विश्वकै पहिलो पटक ‘बेनाओ–१’ बुद्धिमानी मस्तिष्क–कम्प्युटर इन्टरफेस (बीसीआई) प्रणाली र स्पेसियोटेम्पोरल स्पाइनल कर्ड उत्तेजना प्रणालीको एकैसाथ प्रत्यारोपणबाट।

झिपिङले गत वर्ष मेमा बेइजिङको क्यापिटल मेडिकल युनिभर्सिटीको जुआनवु अस्पतालमा शल्यक्रिया गराएका थिए। त्यसपछि उनले मोटर इमेजरी — आफ्ना खुट्टा उठाउने कल्पना गर्ने — प्रविधिबाट स्पाइनल कर्ड उत्तेजक यन्त्र र तल्लो अङ्गको एक्सोस्केलेटन नियन्त्रण गर्न तालिम लिए।

पाँच महिनापछि, कम्मर र खुट्टाको मांसपेशी बलियो हुँदै गएपछि झिपिङले आफ्ना दुवै तिघ्राको चाल, पिण्डौला उठाउने र विशेष ब्रेस तथा बैसाखीको सहायताले हिँड्न थाले। अस्पतालका अनुसार, अहिले उनको अवस्था पूर्ण स्पाइनल कर्ड चोटबाट अपूर्ण चोटमा सुधार भएको छ।

‘बेनाओ–१’ अर्ध–आक्रामक प्रणाली बेइजिङको चाइनीज इन्स्टिच्युट फर ब्रेन रिसर्च (सीआईबीआर) र न्यूसाइबर न्यूरोटेक कम्पनीले संयुक्त रूपमा विकास गरेको हो। यसमा बिरामीको टाउकोभित्र शल्यक्रियाद्वारा राखिने इम्प्लान्टेबल युनिट हुन्छ, जसका इलेक्ट्रोडहरू ड्युरा मेटरको बाहिरी सतहमा राखिन्छन् — मस्तिष्कको तन्तुमा कुनै पनि क्षति नपुर्याई।

सीआईबीआरका इन्स्ट्रुमेन्टेशन कोर निर्देशक तथा न्यूसाइबर न्यूरोटेकका महाप्रबन्धक झाङ लेईले एउटा कृत्रिम मस्तिष्कभित्र राखिएको चिपजस्तो यन्त्र देखाउँदै भने, “यसको अत्यन्तै पातलो र नरम डिजाइनले भ्रममा नपारोस् — यो इलेक्ट्रोड एरेले मस्तिष्क र बाह्य संसारबीच सञ्चार सेतु निर्माण गर्न सक्छ।”

हालसम्म ‘बेनाओ–१’ को करिब ३० वटा मानव प्रत्यारोपण सम्पन्न भइसकेका छन्। सबैभन्दा लामो प्रत्यारोपण एक वर्षभन्दा बढी समयदेखि रहिरहेको छ, जसको मानव शरीरमा संचयी सुरक्षित सञ्चालन समय ६५,००० घण्टा पुगेको छ। यस प्रणालीले अङ्ग पक्षाघात भएका बिरामीहरूलाई मोटर क्षमता फर्काउन मद्दत गर्नुका साथै वाचाघात (अफेसिया) भएका बिरामीहरूलाई करिब १०० सामान्य चिनियाँ शब्दहरू डिकोड गरी आउटपुट गर्न सक्षम बनाएको छ।

झाङले भने, “झिपिङको केसले दीर्घकालीन स्पाइनल कर्ड चोटपछिको कार्यात्मक कमी अपरिवर्तनीय हुन्छ भन्ने लामो समयदेखिको चिकित्सकीय धारणालाई चुनौती दिएको छ।”

जीन थेरापी र अप्टोजेनेटिक्समा प्रगति

यसका साथै, चिनियाँ चिकित्सा आविष्कारकर्ताहरूले मिर्गीजस्ता रोगका बिरामीहरूको शारीरिक कार्य पुनर्स्थापित गर्न मस्तिष्क–सम्बन्धी उत्पादनहरू विकास गरिरहेका छन्। सीआईबीआरको टोलीले विकास गरी जिन थेरापी कम्पनी जेनएन्स बायोटेकले व्यावसायीकरण गरेको ‘जीए००२’ इन्जेक्सन यसैको एक उदाहरण हो।

गत मेको अन्त्यमा क्लिनिकल परीक्षण सुरु गर्न स्वीकृति पाएको यस औषधिले मिर्गीको केन्द्रविन्दुमा रहेका न्युरोनहरूमा इन्जिनियरिङ गरिएको इन्हिबिटरी रिसेप्टर पुर्याएर औषधि–प्रतिरोधी मिर्गीलाई लक्षित गर्छ।

यो केमोजेनेटिक्सको सिद्धान्तमा आधारित यस संकेतका लागि विश्वकै पहिलो जीन थेरापी हो र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा अग्रणी स्थानमा छ। कम्पनीका उपमहाप्रबन्धक यु ताओले भने, “यसले चीन मौलिक नवीन औषधि विकास गर्ने क्षमतामा बढ्दो रूपमा सक्षम भइरहेको देखाउँछ।”

त्यस्तै, अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिको उपयोग गरी कम्पनीले स्वतन्त्र रूपमा ‘जीए००१’ विकास गरेको छ — यो इन्जेक्सन थेरापीले रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसाका कारण दृष्टि गुमाएका बिरामीहरूको दृष्टि प्रभावकारी रूपमा सुधार गर्न सक्छ। हालसम्म १० भन्दा बढी बिरामीले यो उपचार पाइसकेका छन्, सबैको दृष्टिमा विभिन्न स्तरको सुधार आएको छ।

नीतिगत सहायता र उद्योगको वृद्धि

यी उपलब्धिहरू बीसीआई क्षेत्र र नवीन औषधि उद्योगलाई प्रवर्द्धन गर्ने राष्ट्रिय प्रयासको परिप्रेक्ष्यमा आएका हुन्। बीसीआई क्षेत्रलाई यस वर्षको सरकारी कार्य प्रतिवेदनमा भविष्यको उद्योग तथा १५औं पञ्चवर्षीय योजना (सन् २०२६–२०३०) को रूपरेखामा समावेश गरिएको छ, जसको लक्ष्य यसलाई वृद्धिको नयाँ इन्जिनका रूपमा विकास गर्नु हो।

गत अगस्टमा सात सरकारी निकायले जारी गरेको दिशानिर्देशले सन् २०२७ सम्म बीसीआई प्रविधिमा मुख्य सफलता हासिल गर्ने तथा सन् २०३० सम्म नवाचार क्षमता उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि गरी विश्वव्यापी रूपमा अग्रणी स्थानमा पुग्ने लक्ष्य तोकेको छ।

यसै वर्षको सरकारी कार्य प्रतिवेदनले जैविक चिकित्सालाई पहिलो पटक आधारस्तम्भ उद्योगका रूपमा तोकेको छ, जसले अनुसन्धान केन्द्रबिन्दुबाट मूर्त सार्वजनिक लाभतर्फ परिवर्तनको संकेत दिन्छ।

वृद्धि स्पष्ट देखिन्छ। अप्रिलको एक थिंक ट्यांक प्रतिवेदनका अनुसार, सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा चिनियाँ बीसीआई कम्पनीहरूले जुटाएको कुल कोषले सन् २०२५ को सम्पूर्ण वर्षको रकमलाई उछिनिसकेको छ। यसले सन् २०२६ मा चीनको बीसीआई बजार ५ अर्ब युआन (करिब ७३.४ करोड अमेरिकी डलर) नाघ्ने र सन् २०३० सम्म १५ अर्ब युआन पार गर्ने प्रक्षेपण गरेको छ।

औषधि क्षेत्रमा, सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा चिनियाँ नवीन औषधिसम्बन्धी आउटबाउन्ड लाइसेन्सिङ कारोबारको कुल मूल्य ६० अर्ब अमेरिकी डलर नाघेको छ, जुन सन् २०२५ को सम्पूर्ण वर्षको कुलको करिब आधा हो — जसले उद्योगभर विस्फोटक वृद्धि देखाउँछ।

भविष्यका सम्भावनाहरू

यस वर्षभित्र ‘बेनाओ–१’ ले आफ्ना सबै दर्ता क्लिनिकल परीक्षणका लागि सहभागी भर्ना पूरा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ र अर्को वर्ष मेडिकल उपकरण दर्ताका लागि आवेदन दिनेछ। ‘बेनाओ–२’ — एक उच्च–प्रदर्शन आक्रामक बीसीआई प्रणाली — ठूला जनावर परीक्षण चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ र यस वर्षको अन्त्यसम्म क्लिनिकल प्रमाणीकरण सुरु गर्ने तालिका छ।

बेइजिङस्थित मेडिकल टेक्नोलोजी कम्पनी बीसीआईफ्लेक्सले मार्चमा १,००० च्यानलको बीसीआई प्रणाली सार्वजनिक गर्यो, जसको मुख्य नवाचार भनेको स्ट्रेचेबल, फ्लेक्सिबल इलेक्ट्रोडहरू हुन् — जसले मस्तिष्क तन्तु र खोपडीबीचको सापेक्षिक चालका कारण इलेक्ट्रोड तारहरू तानिने समस्या समाधान गर्छ।

परम्परागत चिनियाँ कागज काट्ने कलाबाट प्रेरणा लिएर, कम्पनीले इलेक्ट्रोडहरूमा पर्ने तन्य भारलाई बेन्डिङ र विकृतिमा परिवर्तन गरेको छ, जसले इलेक्ट्रोड र मस्तिष्क तन्तुबीचको सापेक्षिक चाल न्यूनीकरण गरी प्रत्यारोपण–सम्बन्धी क्षति घटाउँछ र एकल–कोष स्तरमा उच्च–गुणस्तरीय, दीर्घकालीन स्थिर न्युरोनल सिग्नल अधिग्रहण सक्षम बनाउँछ।

बीसीआईफ्लेक्सका मार्केटिङ प्रबन्धक मुयेस्सर सुलेमानका अनुसार, उत्पादन भर्खर जीआईपी क्लिनिकल परीक्षणमा प्रवेश गरेको छ र कम्पनीले यसलाई भविष्यमा एमियोट्रोफिक लेटरल स्क्लेरोसिस (एएलएस) भएका बिरामीहरूमा प्रयोग गरी उनीहरूको गुमेको मोटर कार्य पुनर्स्थापित गर्ने योजना बनाएको छ।

जेनएन्स बायोटेकका यु ताओका लागि, उनीहरूको भविष्यको प्रयास डिप्रेसनको उपचारतर्फ विस्तार हुन सक्छ, जसलाई उनले सामान्य पुरस्कार उत्तेजनाप्रति प्रतिक्रियाको अभावका रूपमा वर्णन गरे। उदाहरणका लागि, गर्मीको दिनमा चिसो कोकाकोला पिउँदा सामान्यतया खुशी मिल्छ, तर डिप्रेसनका बिरामीहरू यस्ता घटनाप्रति उदासीन रहन्छन् किनभने तिनीहरूको मस्तिष्कको सो सक्रिय हुनुपर्ने क्षेत्र सक्रिय हुँदैन।

युले भने, “दृष्टिकोण भनेको भावनासँग सम्बन्धित मुख्य बिन्दु वा मस्तिष्क क्षेत्रहरूलाई नियमित गर्नु हो — जहाँ सक्रियता आवश्यक छ त्यहाँ सक्रियता र जहाँ निषेध आवश्यक छ त्यहाँ निषेध।” उनले सान्दर्भिक औषधि निर्माण एक–दुई वर्षभित्र पूरा हुन सक्ने खुलासा गरे।