वोलोङबाट फैलिएको संरक्षणको उज्यालो : आबा प्रिफेक्चर पाण्डा संरक्षणको महत्वपूर्ण केन्द्र

काठमाडौँ — चीनको सिचुआन प्रान्तस्थित आबा तिब्बती तथा छ्याङ स्वायत्त प्रिफेक्चरमा रहेको वोलोङ प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र विश्वव्यापी पाण्डा संरक्षणको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ। वेनछुआन काउन्टीमा अवस्थित यो क्षेत्र विशाल पाण्डाको प्राकृतिक बासस्थान, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रजनन संरक्षण र पारिस्थितिक पुनर्स्थापनाको दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

विशाल पाण्डा चीनको राष्ट्रिय प्रतीक मात्र होइन, विश्व जैविक विविधता संरक्षणको सफल कथा पनि हो। कालो–सेतो रंग, शान्त स्वभाव र दुर्लभ अस्तित्वका कारण पाण्डा संसारभर चिनिन्छ। तर यसको वास्तविक महत्व केवल आकर्षक रूपमै सीमित छैन। पाण्डा बस्ने स्वस्थ वन, बाँसको पारिस्थितिक प्रणाली, स्वच्छ पानीका स्रोत र उच्चभूमि वन्यजन्तुको जीवनचक्र जोगिनु सम्पूर्ण वातावरणीय सन्तुलनका लागि महत्वपूर्ण छ।

वोलोङ प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र सिचुआन जायन्ट पाण्डा स्याङ्क्चुअरीको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। यो क्षेत्र युनेस्को विश्व प्राकृतिक सम्पदा सूचीमा समावेश छ। वोलोङ, माउन्ट सिगुनियाङ र जियाजिन पर्वतीय क्षेत्रले बनाएको यो संरक्षण प्रणाली विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाण्डा बासस्थानमध्ये एक मानिन्छ। यहाँ पाण्डासँगै रेड पाण्डा, हिमचितुवा, क्लाउडेड चितुवा, दुर्लभ चराचुरुङ्गी, बाँस प्रजाति, औषधीय वनस्पति र समृद्ध उच्चभूमि वन प्रणाली पाइन्छन्।

आबा प्रिफेक्चर पाण्डा संरक्षणका दृष्टिले चीनकै प्रमुख क्षेत्रमध्ये एक हो। चौथो राष्ट्रिय पाण्डा सर्वेक्षणको विवरणअनुसार आबा क्षेत्रमा ३४८ जंगली पाण्डा रहेका छन्। यो संख्या चीनको कुल जंगली पाण्डा संख्याको १८.७ प्रतिशत हो। त्यस्तै, आबामा पाण्डा बासस्थानको क्षेत्रफल ४०६,००० हेक्टर रहेको छ, जुन चीनको कुल पाण्डा बासस्थानको १५.७ प्रतिशत हो। यसले आबा क्षेत्रलाई पाण्डा संरक्षणको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्व भएको क्षेत्रका रूपमा उभ्याएको छ।

वोलोङको विशेषता यसको पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली हो। यहाँ केवल एउटा प्रजातिलाई अलग्गै जोगाउने प्रयास गरिएको छैन; पाण्डा बाँच्ने सम्पूर्ण वातावरण जोगाउने दृष्टिकोण अपनाइएको छ। जंगल, बाँस, पानी, माटो, पर्वतीय भूगोल, अन्य वन्यजन्तु र स्थानीय समुदाय सबैलाई संरक्षण योजनासँग जोडिएको छ। यही कारण वोलोङ संरक्षणको आधुनिक नमुना बनेको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा आबा प्रिफेक्चरले बहुस्तरीय प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र प्रणालीमार्फत पाण्डाको बासस्थान संरक्षणलाई निरन्तर अघि बढाएको छ। प्रजनन अनुसन्धान, जंगली क्षेत्रमा अनुगमन, बासस्थान पुनर्स्थापना, वैज्ञानिक सर्वेक्षण र संरक्षण शिक्षा सँगसँगै अघि बढाइएको छ। यसले पाण्डा संरक्षणलाई केवल सरकारी कार्यक्रम होइन, वैज्ञानिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अभियानको रूप दिएको छ।

पाण्डा संरक्षणमा वैज्ञानिक अनुसन्धानको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। पाण्डाको प्रजनन, आहार, आनुवंशिक विविधता, बासस्थान प्रयोग, गतिविधि क्षेत्र र जंगली अवस्थामा बाँच्ने क्षमताबारे गरिएको अध्ययनले संरक्षण नीतिलाई प्रमाणमा आधारित बनाएको छ। वोलोङ र आसपासका अनुसन्धान केन्द्रहरूले दीर्घकालीन निगरानी, क्यामेरा ट्रयाप, डीएनए अध्ययन, रोग नियन्त्रण र पुनर्वास कार्यक्रममार्फत महत्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका छन्।

प्रजनन संरक्षण पनि वोलोङको पहिचानसँग जोडिएको छ। कुनै समय पाण्डा प्रजनन अत्यन्त कठिन विषय मानिन्थ्यो। तर लामो वैज्ञानिक अनुसन्धान, भेटेरिनरी प्रविधि, आहार व्यवस्थापन र शिशु पाण्डा संरक्षण प्रणालीको विकासपछि चीनले यस क्षेत्रमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। बन्दी अवस्थामा जन्मिएका पाण्डालाई प्राकृतिक वातावरणसँग अनुकूल बनाउँदै जंगली क्षेत्रमा फर्काउने प्रयास पनि संरक्षणको दीर्घकालीन रणनीतिसँग जोडिएको छ।

आबा क्षेत्रको संरक्षण प्रयासले स्थानीय समुदायलाई पनि लाभ पुर्‍याएको छ। संरक्षण क्षेत्र वरपरका बासिन्दालाई वन्यजन्तु संरक्षण, इको–पर्यटन, पर्यावरण शिक्षा, स्थानीय उत्पादन, मार्गदर्शन सेवा र अनुसन्धान सहयोगमा जोड्ने प्रयासले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। यसले “संरक्षण र विकास विरोधी होइनन्” भन्ने सन्देश दिएको छ।

पाण्डा संरक्षणले पर्यटन विकासमा पनि नयाँ सम्भावना खोलेको छ। पाण्डा हेर्न, पाण्डा संरक्षणबारे जान्न र उच्चभूमिको प्राकृतिक सौन्दर्य अनुभव गर्न आउने पर्यटकका कारण स्थानीय होटल, यातायात, खानपान, हस्तकला र सांस्कृतिक उत्पादनले बजार पाउँछन्। तर यस्तो पर्यटनलाई वातावरणमैत्री, सीमित प्रभाव भएको र वैज्ञानिक व्यवस्थापनमा आधारित बनाउनु उत्तिकै आवश्यक छ।

वोलोङ क्षेत्र २००८ को वेनछुआन भूकम्पबाट पनि प्रभावित भएको थियो। त्यसपछि संरक्षण संरचना, अनुसन्धान आधार, आवास क्षेत्र र स्थानीय पूर्वाधारको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। विपत्तिपछि पनि संरक्षण अभियान रोकिएन; बरु नयाँ योजना, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र स्थानीय सहभागितासहित अझ बलियो रूपमा अघि बढ्यो। यो अनुभव वोलोङको दृढता र पुनरुत्थान क्षमताको उदाहरण हो।

विशाल पाण्डालाई प्रायः “प्रकृतिले दिएको अमूल्य उपहार” भनिन्छ। तर यस्तो उपहार जोगाउन निरन्तर श्रम, दीर्घकालीन नीति, वैज्ञानिक अनुसन्धान र जनसहभागिता चाहिन्छ। आबा र वोलोङको अनुभवले दुर्लभ वन्यजन्तु संरक्षण सफल हुन सक्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश दिएको छ, जब संरक्षणलाई केवल नारामा होइन, बासस्थान, विज्ञान, समुदाय र व्यवस्थापनसँग जोडिन्छ।

पाण्डाको संख्या र बासस्थानको संरक्षणमा देखिएको प्रगति चीनको जैविक विविधता संरक्षण अभियानको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले विश्वलाई पनि एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ : संकटमा परेका प्रजाति जोगाउन सम्भव छ, तर त्यसका लागि दीर्घकालीन प्रतिबद्धता, स्थानीय सहभागिता र पारिस्थितिक प्रणालीको समग्र संरक्षण आवश्यक छ।

आबा प्रिफेक्चरमा रहेको वोलोङ संरक्षण क्षेत्र आज पाण्डा संरक्षणको केन्द्र मात्र होइन, मानव र प्रकृतिबीच सहअस्तित्वको सुन्दर उदाहरण पनि हो। यहाँको वन, बाँस, हिमाली पानी, वन्यजन्तु र स्थानीय समुदाय मिलेर एक यस्तो पारिस्थितिक कथा बनाएका छन्, जसले भविष्यका पुस्तालाई प्रकृति जोगाउने प्रेरणा दिन्छ।

वोलोङबाट फैलिएको संरक्षणको उज्यालोले पाण्डालाई मात्र होइन, समग्र उच्चभूमि वन प्रणालीलाई जोगाउने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। यही कारण आबा क्षेत्र आज चीनको पारिस्थितिक पहिचान, जैविक विविधता संरक्षण र हरित विकासको सकारात्मक प्रतीकका रूपमा उभिएको छ।