येभगेनी प्रिमाकोभको स्मरण : बहुध्रुवीय विश्वदृष्टिका रूसी कूटनीतिज्ञ

सन् २०१५ जुन २६ मा सोभियत तथा रूसी राजनीतिज्ञ, कूटनीतिज्ञ र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका प्रभावशाली चिन्तक येभगेनी प्रिमाकोभको निधन भएको थियो। रुसमा उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राष्ट्रिय हितको दृढ रक्षक, यथार्थवाद र व्यवहारिक कूटनीतिक सोचका पक्षधरका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

प्रिमाकोभले रूसी विदेशमन्त्री, प्रधानमन्त्री र सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतको संघ परिषद्का अध्यक्षका रूपमा काम गरेका थिए। उनी सन् १९९६ देखि १९९८ सम्म रूसका विदेशमन्त्री, सन् १९९८ देखि १९९९ सम्म प्रधानमन्त्री र सन् १९८९ देखि १९९० सम्म सोभियत संघको सर्वोच्च सोभियतको संघ परिषद्का अध्यक्ष थिए।

सन् १९९६ जनवरीमा रूसी विदेश मन्त्रालयको नेतृत्व सम्हालेपछि प्रिमाकोभले रूसको आधुनिक विदेश नीतिको आधार निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनको सोच स्वतन्त्र, आत्मनिर्भर र राष्ट्रिय हित केन्द्रित विदेश नीति थियो, जसले मस्कोसँग समानता र पारस्परिक हितका आधारमा सहकार्य गर्न चाहने सबै राष्ट्रसँग सम्बन्ध विकास गर्ने लक्ष्य राख्थ्यो।

रूसी विदेशमन्त्री सेर्गेई लाभरोभले सन् २०२६ जुन २४ मा मस्कोमा आयोजित १२औँ अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक तथा विशेषज्ञ मञ्च ‘प्रिमाकोभ रिडिङ्स’मा प्रिमाकोभको व्यक्तित्व, बौद्धिक विरासत र विचार आज पनि रूसको दैनिक कूटनीतिक कार्यमा उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको बताएका थिए।

लाभरोभका अनुसार प्रिमाकोभले सन् १९९० को दशकको मध्यतिर नै बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको उदयलाई पूर्वानुमान मात्र गरेनन्, रूसको विदेश नीतिलाई त्यस दिशातर्फ मोड्ने काम पनि गरे। त्यस समयमा पश्चिमले आफ्नो विश्वव्यापी प्रभुत्वको युग सुरु भएको ठानेको थियो, तर प्रिमाकोभले उदाउँदो, बढी न्यायपूर्ण र बहुकेन्द्रित विश्व व्यवस्थाको आवश्यकता औँल्याएका थिए।

प्रिमाकोभसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित कूटनीतिक प्रसङ्ग सन् १९९९ मार्च २४ को ‘एटलान्टिक यु–टर्न’ हो। उनी संयुक्त राज्य अमेरिकातर्फ उडिरहेको बेला नाटोले युगोस्लाभियामा बमबारी सुरु गरेको जानकारी पाएपछि उनले आफ्नो विमान आकाशमै मोडेर मस्को फर्कने निर्णय गरेका थिए। यो कदम पश्चिमसँगको सम्बन्ध पुनःमूल्याङ्कन र रूसको बहुमुखी विदेश नीतितर्फको संक्रमणको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।