चीनले नयाँ समुद्री उपग्रह प्रक्षेपण गर्यो, विश्व महासागरको निगरानी क्षमता थप सुदृढ

ड्रागन मिडिया संवाददाता
काठमाडौं

चीनले विश्व महासागरको गतिशील वातावरण निगरानी गर्ने नयाँ समुद्री उपग्रह सफलतापूर्वक अन्तरिक्षमा पठाएको छ। उत्तरपश्चिम चीनस्थित जिउछ्वान उपग्रह प्रक्षेपण केन्द्रबाट बिहीबार बिहान प्रक्षेपण गरिएको हाइयाङ–२ई उपग्रह निर्धारित कक्षामा सफलतापूर्वक प्रवेश गरेको चिनियाँ राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासनले जनाएको छ।

हाइयाङ–२ई उपग्रह बोकेको लङ मार्च–४बी प्रक्षेपण यान स्थानीय समयअनुसार सन् २०२६ जुलाई २ बिहान ७ बजेर ४६ मिनेटमा प्रक्षेपण केन्द्रबाट उडेको थियो। केही समयपछि उपग्रहलाई पूर्वनिर्धारित कक्षामा स्थापित गरिएको र सम्पूर्ण प्रक्षेपण अभियान सफल भएको चिनियाँ अधिकारीहरूले बताएका छन्। यो लङ मार्च शृङ्खलाका प्रक्षेपण यानहरूको ६५४औँ अन्तरिक्ष अभियान हो।

हाइयाङ–२ई चीनको राष्ट्रिय नागरिक अन्तरिक्ष पूर्वाधारसम्बन्धी दीर्घकालीन विकास योजनाअन्तर्गत निर्माण गरिएको व्यावसायिक प्रयोगको समुद्री उपग्रह हो। यो ध्रुवीय कक्षामा रहेर समुद्री गतिशील वातावरणको अवलोकन गर्ने गरी तयार गरिएको छ। उपग्रहले सन् २०१८ मा प्रक्षेपण गरिएको हाइयाङ–२बीलाई प्रतिस्थापन गर्दै समुद्री तथ्याङ्क सङ्कलनको निरन्तरता कायम गर्नेछ। यसले कक्षामा रहेका हाइयाङ–२सी र हाइयाङ–२डी उपग्रहसँग समन्वय गरेर विश्व महासागरको स्थिर र विश्वसनीय निगरानी गर्ने चिनियाँ अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधि निगमले जनाएको छ।

नयाँ उपग्रहमा समुद्रको सतहको उचाइ मापन गर्ने राडार अल्टिमिटर, समुद्री सतहमा बहने हावाको दिशा र गति मापन गर्ने माइक्रोवेभ स्क्याटरोमिटर, माइक्रोवेभ रेडियोमिटर, क्यालिब्रेसन रेडियोमिटर, जहाज पहिचान गर्ने स्वचालित प्रणाली र तथ्याङ्क सङ्कलन प्रणाली जडान गरिएको छ। यी उपकरणले समुद्रको सतहको उचाइ, प्रभावकारी छालको उचाइ र समुद्री सतहको वायुक्षेत्रलाई उच्च शुद्धता, उच्च रिजोलुसन र वास्तविक समयमा अवलोकन गर्न सक्नेछन्।

उपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्क प्राकृतिक विपद् न्यूनीकरण, मौसम पूर्वानुमान, समुद्री यातायात, नक्साङ्कन तथा समुद्री वैज्ञानिक अनुसन्धानमा प्रयोग गरिनेछ। यसले आँधी, उच्च समुद्री छाल, असामान्य समुद्री सतह तथा समुद्री हावाको परिवर्तनबारे समयमै तथ्याङ्क उपलब्ध गराएर तटीय क्षेत्रको सुरक्षा र विपद् पूर्वतयारीमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। प्राप्त सूचनाले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन, महासागरीय परिसञ्चरण र समुद्रको सतह वृद्धिसम्बन्धी वैज्ञानिक अध्ययनलाई पनि थप तथ्यपरक बनाउन सहयोग गर्ने चिनियाँ राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासनको भनाइ छ।

हाइयाङ–२ईले अघिल्ला हाइयाङ–२ शृङ्खलाको समग्र अवलोकन प्रणालीलाई निरन्तरता दिएको भए पनि यसका उपकरण र प्राविधिक क्षमतामा सुधार गरिएको छ। विशेषगरी चीनका तटीय तथा नजिकका समुद्री क्षेत्रमा अवलोकन गर्ने क्षमता उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि गरिएको छ। यसले चीनको समुद्री विपद् व्यवस्थापन, समुद्री स्रोतको विकास, समुद्री अधिकार तथा हितको संरक्षण र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा थप प्रभावकारी तथ्याङ्क उपलब्ध गराउनेछ।

हाइयाङ–२ शृङ्खला चीनको समुद्री गतिशील वातावरण अध्ययन गर्ने प्रमुख उपग्रह प्रणाली हो। यो शृङ्खलाका उपग्रहहरू मुख्यतः समुद्री सतहको उचाइ, छाल, वायुक्षेत्र र अन्य गतिशील सूचक अवलोकन गर्न प्रयोग हुँदै आएका छन्। विभिन्न उपग्रहलाई सञ्जालमा सञ्चालन गर्दा पृथ्वीका महासागरमाथि दोहोर्याएर अवलोकन गर्न लाग्ने समय घट्ने, तथ्याङ्कको निरन्तरता बढ्ने र कुनै एक उपग्रहमा समस्या आए पनि बाँकी उपग्रहबाट सेवा कायम राख्न सकिने फाइदा हुन्छ।

नयाँ उपग्रहले हाइयाङ–२सी र हाइयाङ–२डीसँग सञ्जालमा काम गरेपछि चीनको समुद्री गतिशील वातावरण उपग्रह समूहको दोस्रो चरण सुरु भएको चिनियाँ अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधि निगमले जनाएको छ। यसले विश्व समुद्री वातावरणको दीर्घकालीन र निरन्तर अवलोकन गर्ने चीनको क्षमतालाई थप व्यवस्थित बनाउनेछ।

प्रक्षेपणमा प्रयोग गरिएको लङ मार्च–४बी सामान्य तापक्रममा भण्डारण गर्न सकिने तरल इन्धनमा आधारित तीन चरणको प्रक्षेपण यान हो। यसलाई चिनियाँ अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधि निगमअन्तर्गतको साङ्घाई अन्तरिक्ष प्रविधि अनुसन्धान प्रतिष्ठानले विकास गरेको हो। विभिन्न प्रकारका उपग्रहलाई फरक कक्षामा पठाउन सक्ने यो रकेटले एकपटकमा एउटा वा एकभन्दा बढी उपग्रह प्रक्षेपण गर्न सक्छ। यसको ७०० किलोमिटर उचाइको सूर्यसमकालीन कक्षामा करिब २.५ टन भार पुर्याउने क्षमता रहेको छ।

यसपटकको अभियानमा लङ मार्च–४बी रकेटमा पहिलोपटक उच्च तापक्रमको अवस्थामा समानान्तर इन्धन भर्ने प्रणाली प्रयोग गरिएको थियो। प्रक्षेपणको समयमा जिउछ्वान क्षेत्रमा उच्च तापक्रम, सुख्खा मौसम, तीव्र हावा र धुलोसहितको प्रतिकूल वातावरण रहेको थियो। प्राविधिक टोलीले गर्मीयाममा भएका विगतका प्रक्षेपण अनुभवका आधारमा परीक्षण र जोखिम नियन्त्रणका उपाय अपनाएर अभियान सफल बनाएको जनाइएको छ।

उपग्रह परियोजनाको समग्र सङ्गठन, प्रमुख विषयको समन्वय र प्रक्षेपण अनुमतिसम्बन्धी जिम्मेवारी चिनियाँ राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासनले सम्हालेको थियो। चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालय परियोजनाको प्रमुख प्रयोगकर्ता निकाय हो। मन्त्रालयअन्तर्गतको राष्ट्रिय समुद्री उपग्रह प्रयोग केन्द्रले भू–केन्द्रमा तथ्याङ्क प्राप्त गर्ने, प्रशोधन गर्ने, कक्षामा परीक्षण गर्ने र उपग्रहलाई व्यावसायिक सेवामा सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी पाएको छ।

उपग्रह प्रणाली चीनको अन्तरिक्ष प्रविधि प्रतिष्ठानले तथा लङ मार्च–४बी प्रक्षेपण यान साङ्घाई अन्तरिक्ष प्रविधि अनुसन्धान प्रतिष्ठानले निर्माण गरेका हुन्। प्रक्षेपण केन्द्र र अन्तरिक्ष निगरानी प्रणालीले प्रक्षेपण तथा उपग्रहको कक्षा अनुगमनको जिम्मेवारी पूरा गरेका थिए।

हाइयाङ–२ईको सफल प्रक्षेपणले चीनको समुद्री उपग्रह प्रणालीमा तथ्याङ्कको निरन्तरता सुनिश्चित गर्नुका साथै महासागरको वैज्ञानिक अध्ययन, समुद्री अर्थतन्त्र, विपद् न्यूनीकरण र जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अनुसन्धानमा नयाँ क्षमता थपेको छ। विश्वको अधिकांश भाग महासागरले ढाकेको अवस्थामा समुद्री वातावरणमा हुने परिवर्तनको वास्तविक समय निगरानी मौसम पूर्वानुमान, जलवायु अध्ययन र समुद्री यातायात सुरक्षाका लागि क्रमशः महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा समुद्री र पृथ्वी अवलोकन उपग्रहलाई सञ्जालमा सञ्चालन गर्दै विश्वव्यापी, बहुआयामिक र निरन्तर अवलोकन क्षमता विकास गरिरहेको छ। हाइयाङ–२ईको प्रक्षेपणलाई पनि चीनको समुद्री विज्ञान, नागरिक अन्तरिक्ष पूर्वाधार र विश्वव्यापी वातावरणीय निगरानी क्षमताको निरन्तर विस्तारका रूपमा हेरिएको छ।