विकासको बाटोमा चीनको स्पष्ट सन्देश: गरिबी निवारणदेखि साझा समृद्धिसम्म

# मुना चन्द

विश्व विकास गहिरो रूपान्तरणको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर केही देशहरू अझै गरिबी, असमानता, पूर्वाधार अभाव र ग्रामीण पछौटेपनसँग जुधिरहेका छन् भने अर्कोतिर मानव समाजले दिगो विकास, समावेशी वृद्धि र साझा भविष्यको नयाँ बाटो खोजिरहेको छ। यस्तो ऐतिहासिक घडीमा चीनले आफ्नो आधुनिकीकरण यात्राबाट प्राप्त अनुभव विश्वसँग साझा गर्दै विकास नै गरिबी निवारण, ग्रामीण पुनर्जागरण र साझा समृद्धिको मूल आधार भएको स्पष्ट सन्देश दिएको छ।

चीनको निङ्सियामा आयोजित ‘नयाँ युगका लागि चिनियाँ विशेषतायुक्त समाजवाद सम्बन्धी सी चीनफिङ विचार र विश्वसँग यसको सान्दर्भिकता’ विषयक अन्तर्राष्ट्रिय सेमिनारले चीनको विकास दर्शन, गरिबी निवारणको सफल अभ्यास र ग्रामीण पुनर्जागरणको व्यापक अर्थलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय समक्ष प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। विभिन्न देशका पत्रकार, राजनीतिक दलका प्रतिनिधि, सांसद, पूर्वमन्त्री तथा विज्ञहरूको सहभागितामा सम्पन्न कार्यक्रममा चीनले आफ्नो अनुभवलाई विश्व विकासका लागि उपयोगी संवादका रूपमा अघि सारेको छ।

कार्यक्रममा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी केन्द्रीय समितिको अन्तर्राष्ट्रिय विभागका उपमन्त्री लिउ खाइसिङले चीनको विकास अनुभव केवल आर्थिक वृद्धिको कथा नभई जनताको जीवनस्तर परिवर्तन गर्ने ऐतिहासिक प्रक्रिया भएको स्पष्ट पारे। उनका अनुसार विकास नै आधारभूत सिद्धान्त हो र विकासकै माध्यमबाट विकास यात्रामा देखिने चुनौतीहरूको समाधान गर्नुपर्छ। यो विचार चिनियाँ आधुनिकीकरणको मूल भावना हो।

चीनले विगतका दशकहरूमा विशाल जनसंख्यालाई गरिबीबाट मुक्त गर्दै विश्व गरिबी निवारण इतिहासमा उल्लेखनीय योगदान दिएको छ। यो उपलब्धि आकस्मिक थिएन। यसका पछाडि सी चीनफिङको नेतृत्वमा अघि बढाइएको जनकेन्द्रित विकास अवधारणा, लक्षित गरिबी निवारण नीति, बलियो संगठनात्मक क्षमता, नीति निरन्तरता, पूर्वाधार विस्तार, रोजगारी सिर्जना र ग्रामीण क्षेत्रको सर्वांगीण विकास रहेका छन्।

चीनको गरिबी निवारण अभ्यासको प्रमुख विशेषता यसको वैज्ञानिक, लक्षित र व्यवहारमुखी पद्धति हो। गरिबीलाई सामान्य तथ्याङ्कका रूपमा मात्र नहेरी परिवार, गाउँ, क्षेत्र र स्थानीय आवश्यकताका आधारमा पहिचान गरिएको थियो। कुन परिवारलाई रोजगारी चाहिन्छ, कहाँ सडक आवश्यक छ, कहाँ खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य वा सुरक्षित आवासको अभाव छ, कुन गाउँलाई उद्योग र बजारसँग जोड्नुपर्छ भन्ने विषयलाई सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गरी समाधानमुखी नीति अघि बढाइयो। यही कारण चीनको गरिबी निवारण अभियान आय वृद्धि गर्ने कार्यक्रम मात्र नभई जनताको जीवन बदल्ने राष्ट्रिय अभियान बन्यो।

निङ्सियाको अनुभव यस सन्दर्भमा विशेष रूपमा अर्थपूर्ण छ। एक समय भौगोलिक कठिनाइ, कमजोर पूर्वाधार र सीमित आर्थिक अवसरका कारण पछाडि परेको मानिने यो क्षेत्र आज ग्रामीण पुनर्जागरण र समन्वित विकासको जीवन्त उदाहरणका रूपमा उभिएको छ। सडक, विद्युत, खानेपानी, सुरक्षित आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि पूर्वाधार, स्थानीय उद्योग र निजी क्षेत्रको विकास मार्फत निङ्सियाले नयाँ जीवनशक्ति प्राप्त गरेको छ। यसले देखाउँछ कि सही नेतृत्व, स्पष्ट नीति र जनताको सहभागिता भएमा कुनै पनि क्षेत्र विकासको यात्रामा पछाडि रहनु पर्दैन।

चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी निङ्सियाका सचिव ली यीफेईले उल्लेख गरेझैँ, चीनको गरिबी निवारण केवल आम्दानी बढाउने प्रक्रिया होइन। यो सुरक्षित आवास, स्थिर रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, समान अवसर र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्ने समग्र सामाजिक विकास प्रक्रिया हो। यही अवधारणाले चीनको ग्रामीण पुनर्जागरणलाई गहिरो अर्थ प्रदान गरेको छ।

ग्रामीण पुनर्जागरण चिनियाँ आधुनिकीकरणको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आयाम हो। चीनले गाउँलाई पछाडि परेको भूभागका रूपमा होइन, उत्पादन, संस्कृति, पर्यावरण, कृषि नवप्रवर्तन, पर्यटन र सामाजिक स्थिरताको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा हेरेको छ। यस दृष्टिकोणले ग्रामीण क्षेत्रलाई विकासको मुख्य प्रवाहमा ल्याएको छ। चचियाङमा अघि बढाइएको ‘हजार गाउँ प्रदर्शन, दश हजार गाउँ सुधार’ कार्यक्रमले स्वच्छ वातावरण, सुन्दर गाउँ, स्थानीय अर्थतन्त्र, सार्वजनिक सेवा र सांस्कृतिक संरक्षणलाई एकीकृत गरेर ग्रामीण विकासको सफल नमुना प्रस्तुत गरेको छ।

चीनको अनुभवले विकासोन्मुख देशहरूका लागि महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। गरिबी केवल आम्दानीको कमी होइन। यो पूर्वाधार अभाव, शिक्षा र स्वास्थ्यमा कमजोर पहुँच, उत्पादन र बजारबीचको दूरी, स्थानीय उद्योगको कमजोरी, प्रशासनिक क्षमता र अवसर असमानतासँग जोडिएको बहुआयामिक प्रश्न हो। चीनले यी सबै पक्षलाई एकीकृत ढंगले सम्बोधन गर्दै गरिबी निवारणलाई दिगो विकाससँग जोडेको छ।

आजको विश्वमा केही विकास मोडेलहरू बाह्य दबाब, वैचारिक आग्रह वा एकरूप नीतिगत नुस्खाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन्। चीनले भने प्रत्येक देशलाई आफ्नो राष्ट्रिय अवस्था, इतिहास, संस्कृति, विकास चरण र जनताको आवश्यकता अनुसार विकासको बाटो छनोट गर्ने अधिकार रहेको स्पष्ट मान्यता अघि सारेको छ। यही कारण चीनको विकास अनुभव कुनै एक ढाँचा अरू देशमा लाद्ने प्रयास होइन। यो अनुभव आदानप्रदान, परस्पर सम्मान, समान सहकार्य र साझा प्रगतिको प्रस्ताव हो।

चीनले उच्च गुणस्तरीय विकास, औद्योगिक तथा आपूर्ति श्रृंखलाको सुदृढीकरण, क्षेत्रीय समन्वित विकास, रोजगारी सिर्जना, सार्वजनिक सेवाको विस्तार र ग्रामीण पुनर्जागरणलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाएको छ। यसले चिनियाँ आधुनिकीकरणलाई केवल आर्थिक शक्ति विस्तार गर्ने परियोजना नभई जनताको जीवन सुधार गर्ने ऐतिहासिक अभियानका रूपमा स्थापित गरेको छ।

विश्व अहिले असमान विकास, खाद्य असुरक्षा, ऊर्जा संकट, जलवायु परिवर्तन, आपूर्ति श्रृंखलाको अवरोध र भू राजनीतिक तनावको चुनौतीबाट प्रभावित छ। यस्तो अवस्थामा चीनले विकास, सहकार्य र साझा समृद्धिको आवाजलाई बलियो बनाएको छ। चीनको सन्देश स्पष्ट छ। विश्वको वास्तविक प्रगति प्रतिस्पर्धा, विभाजन र प्रभुत्वबाट होइन, विकास, सहकार्य र जनताको जीवनस्तर सुधारबाट सम्भव हुन्छ।

नेपालसहित धेरै विकासोन्मुख देशका लागि चीनको अनुभव प्रेरणादायी हुन सक्छ। पहाड, हिमाल, तराई, ग्रामीण बस्ती, कृषि, साना उद्योग, पर्यटन, जलश्रोत, स्थानीय उत्पादन र सीमापार सहकार्यलाई जोडेर आफ्नै राष्ट्रिय अवस्था अनुसार विकासको बाटो निर्माण गर्न सकिन्छ। चीनबाट सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा उसको प्रतिलिपी बनाउनु होइन, दीर्घकालीन दृष्टि, नीति अनुशासन, स्थानीय वास्तविकताको सम्मान र जनकेन्द्रित विकास अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्नु हो।

चीनको विकास यात्राले प्रमाणित गरेको छ कि गरिबी अन्त्य गर्न सकिन्छ, ग्रामीण क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ र आधुनिकीकरणलाई जनताको साझा उपलब्धि बनाउन सकिन्छ। यसका लागि दृढ नेतृत्व, वैज्ञानिक नीति, संगठनात्मक क्षमता, जनताको सक्रिय सहभागिता र विकासप्रतिको दीर्घकालीन प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।

निङ्सियाबाट विश्वसमक्ष प्रस्तुत भएको चीनको सन्देश अत्यन्त स्पष्ट र सकारात्मक छ। विकास नै गरिबी निवारणको आधार हो। जनता नै विकासको केन्द्र हुन्। ग्रामीण पुनर्जागरण नै समावेशी आधुनिकीकरणको महत्त्वपूर्ण आधार हो। साझा समृद्धि नै मानव समाजको न्यायपूर्ण भविष्यको दिशा हो।

यही दर्शनका कारण चीन आज विश्व विकासको महत्वपूर्ण सहभागी, सहकार्यको विश्वसनीय साझेदार र विकासोन्मुख देशहरूका लागि अध्ययनयोग्य अनुभवका रूपमा उभिएको छ। चीनको सफल अभ्यासले देखाएको छ कि जब विकास जनताका लागि, जनतामार्फत र जनतासँगै अघि बढ्छ, तब आधुनिकीकरण केवल आर्थिक उपलब्धि रहँदैन। त्यो राष्ट्रको आत्मविश्वास, समाजको स्थिरता र मानव सभ्यताको साझा प्रगतिमा रूपान्तरण हुन्छ।