अन्तरिक्षमा हतियार प्रतिस्पर्धा रोक्ने रुसी पहलमा जेनेभामा छलफल
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
जेनेभामा आयोजित संयुक्त राष्ट्रसंघीय बहसका क्रममा रुसले अन्तरिक्षमा हतियारको प्रतिस्पर्धा रोक्ने उद्देश्यसहित अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक प्रतिबद्धता सम्बन्धी सेमिनार आयोजना गरेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको अन्तरिक्षमा हतियार प्रतिस्पर्धा रोकथाम सम्बन्धी खुला कार्यसमूहको तेस्रो सत्रका क्रममा ९ जुलाईमा आयोजित कार्यक्रममा रुसले अन्तरिक्षमा हतियार पहिलोपटक नराख्ने पहललाई फेरि प्राथमिकताका साथ अघि सारेको हो। यो पहल अन्तरिक्षलाई सैन्य टकरावको क्षेत्र बन्न नदिन र भविष्यमा कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तर्राष्ट्रिय संयन्त्र निर्माण गर्ने आधार तयार पार्ने प्रयासका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
सेमिनारमा संयुक्त राष्ट्रसंघका सदस्य राष्ट्रका प्रतिनिधि, उक्त पहलमा आबद्ध देशहरू, जेनेभास्थित संयुक्त राष्ट्रसंघीय निरस्त्रीकरण मामिला कार्यालयका कर्मचारी, संयुक्त राष्ट्रसंघीय निरस्त्रीकरण अनुसन्धान संस्थान तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए।
रुसी प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गरेका रुसको विदेश मन्त्रालयको अप्रसार तथा हतियार नियन्त्रण विभागका उपनिर्देशक कोन्स्टान्तिन भोरोन्त्सोभले कार्यक्रममा उक्त पहलको उद्देश्य, आवश्यकता र कार्यान्वयन सम्बन्धी पक्षबारे प्रस्तुति दिएका थिए। उनले सहभागीहरूका प्रश्नको जवाफ दिँदै अन्तरिक्षमा हतियार राख्ने प्रवृत्ति रोकिन नसके विश्व सुरक्षा संरचनामा नयाँ अस्थिरता थपिन सक्ने र अन्तरिक्ष क्षेत्र नै सैन्य प्रतिस्पर्धाको नयाँ मोर्चा बन्न सक्ने रुसी धारणा प्रस्तुत गरे।
रुसले अन्तरिक्षमा हतियार पहिलोपटक नराख्ने पहललाई तत्काल उपलब्ध राजनीतिक विश्वास निर्माणको उपायका रूपमा व्याख्या गरेको छ। कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि बन्न ढिलाइ भइरहेका बेला यस्तो राजनीतिक प्रतिबद्धताले पारदर्शिता बढाउने, तनाव घटाउने र अन्तरिक्षलाई शान्तिपूर्ण उपयोगको क्षेत्रका रूपमा जोगाइराख्न सहयोग पुर्याउने रुसी तर्क छ।
कार्यक्रममा रुस र चीनले अघि सारेको अन्तरिक्षमा हतियार राख्न नहुने तथा अन्तरिक्ष वस्तुविरुद्ध बल प्रयोग वा बल प्रयोगको धम्की दिन नहुने सन्धि मस्यौदाको महत्व पनि जोड दिइएको थियो। उक्त मस्यौदा सन् २००८ मा निरस्त्रीकरण सम्मेलनमा पेश गरिएको थियो भने सन् २०१४ मा अद्यावधिक गरिएको थियो। रुस र चीनको भनाइमा यही मस्यौदा भविष्यमा अन्तरिक्ष हतियार नियन्त्रण सम्बन्धी कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तर्राष्ट्रिय साधन निर्माण गर्ने आधार हुन सक्छ।
अन्तरिक्ष क्षेत्रमा बढ्दो सैन्य निर्भरता, उपग्रह प्रणालीमाथि बढ्दो रणनीतिक प्रतिस्पर्धा र प्रमुख शक्तिहरूबीचको अविश्वासका कारण यो बहस झन संवेदनशील बनेको छ। सञ्चार, नेभिगेसन, मौसम पूर्वानुमान, वित्तीय प्रणाली, विपद व्यवस्थापन र राष्ट्रिय सुरक्षाका धेरै संरचना अब अन्तरिक्ष प्रविधिमा निर्भर छन्। त्यसैले अन्तरिक्षमा हतियार प्रतिस्पर्धा शुरु भए त्यसको असर केवल सैन्य क्षेत्रमा मात्र सीमित नहुने, नागरिक जीवन र विश्व अर्थतन्त्रसम्म फैलिन सक्ने चिन्ता बढेको छ।
रुसले कानुनी रूपमा बाध्यकारी सन्धिको सम्भावना अहिले टाढा देखिए पनि अन्तरिक्षमा हतियार पहिलोपटक नराख्ने प्रतिबद्धता व्यवहारिक र तत्कालीन उपाय भएको जनाएको छ। कार्यक्रममा सहभागी केही राष्ट्रहरूले यस पहलले अन्तरिक्ष क्षेत्रमा पारदर्शिता र विश्वास निर्माण गर्न सक्ने धारणा राखेका थिए।
रुसले अन्तरिक्षलाई सबै प्रकारका हतियारबाट मुक्त राख्ने उद्देश्यमा आफ्नो प्रयास जारी रहने जनाएको छ। उसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको प्राथमिकता अन्तरिक्षमा हतियार प्रतिस्पर्धा रोक्नु, त्यसलाई सैन्य कारबाहीको क्षेत्र बन्न नदिनु र भविष्यमा कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिको वार्ता शीघ्र शुरु गर्नु हुनुपर्ने धारणा दोहोर्याएको छ।
यो छलफलले अन्तरिक्ष सुरक्षाको विषय अब केवल वैज्ञानिक वा प्राविधिक मुद्दा नरही विश्व राजनीति, रणनीतिक स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको केन्द्रीय विषय बन्दै गएको संकेत गरेको छ। अन्तरिक्षमा हतियार नपुर्याउने राजनीतिक प्रतिबद्धता तत्काल सबै पक्षलाई बाँध्ने कानुनी व्यवस्था नभए पनि यसले भविष्यको कानुनी सन्धिका लागि विश्वास निर्माण गर्ने पुलको काम गर्न सक्ने देखिन्छ।
