गणेश नेपालीको मृत्युपछि माइतीघरमा प्रदर्शन, पुराना र नयाँ सत्तामाथि समान प्रश्न

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

मुगुका युवा श्रमिक गणेश नेपालीको मृत्युपछि काठमाडौँको माइतीघर मण्डलामा विरोध प्रदर्शन भएको छ। प्रदर्शनकारीहरूले उनको मृत्यु राज्य संयन्त्रको असंवेदनशील व्यवहार, श्रमजीवी नागरिकप्रतिको कठोर नीति र उत्तरदायित्वहीन शासनको परिणाम भएको आरोप लगाउँदै निष्पक्ष छानबिन तथा दोषीमाथि कारबाहीको माग गरेका छन्।

प्रदर्शनस्थलमा राखिएको ब्यानरमा सन २०२३ मा व्यवसायी प्रेमप्रसाद आचार्यलाई गम्भीर आत्महानिको अवस्थासम्म पुर्‍याएको आरोप तत्कालीन प्रमुख राजनीतिक नेतृत्वमाथि लगाइएको थियो। ब्यानरमा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’लाई प्रतीकात्मक रूपमा ‘श्री ३’ भनिएको छ।

सोही ब्यानरमा गणेश नेपालीको घटनाको परिस्थिति सिर्जना गरेको आरोप लगाउँदै वर्तमान सत्ता नेतृत्वका प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछाने र अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेलाई अर्को ‘श्री ३’ का रूपमा चित्रण गरिएको छ। ‘श्री ३’ शब्दलाई प्रदर्शनकारीहरूले पुरानो र नयाँ राजनीतिक नेतृत्व दुवैमा शक्ति केन्द्रीकरण, जनताप्रतिको दूरी र शासकीय अहङ्कार कायम रहेको आरोप व्यक्त गर्न प्रतीकात्मक रूपमा प्रयोग गरेका हुन्। शाह हाल प्रधानमन्त्री, लामिछाने सत्तारूढ रास्वपाका सभापति र वाग्ले अर्थमन्त्री छन्।

आयोजक पक्षसँग सम्बन्धित सामाजिक सञ्जाल विवरणअनुसार जनपक्षीय ट्रेड युनियन महासङ्घ नेपाल र भूमिहीन सुकुम्बासी तथा अव्यवस्थित बसोबास गरेकाकाे लागि लालपुर्जा अभियान नेपालले प्रदर्शन आयोजना गरेका हुन्। प्रदर्शनमा श्रमिक, भूमिहीन, सुकुम्बासी तथा युवा अधिकारसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूको सहभागिता थियो।

प्रदर्शनकारीहरूले गणेश नेपालीको घटनालाई एउटा व्यक्तिको निजी निर्णयका रूपमा मात्र नहेरी श्रम, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा, शहरी प्रशासन र नागरिकमाथि हुने संस्थागत व्यवहारसँग जोडेर अध्ययन गर्न माग गरेका छन्। उनीहरूले स्वरोजगार श्रमिकमाथि जरिवाना र कारबाही गर्दा मानवीय परिस्थिति विचार गर्नुपर्ने, नगर प्रहरीको कार्यशैली पुनरावलोकन गर्नुपर्ने र कमजोर आर्थिक अवस्थाका नागरिकलाई राज्यले संरक्षण दिनुपर्ने बताएका छन्।

मुगुको सोरु गाउँपालिका–१ का २५ वर्षीय नेपाली काठमाडौँमा अनलाइन राइड सेवा सञ्चालन गरेर जीविकोपार्जन गर्दै आएका थिए। त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग नजिक पार्किङ गरिएको उनको मोटरसाइकलमा काठमाडौँ महानगर प्रहरीले ह्विल लक लगाएपछि विवाद भएको परिवारको दाबी छ। त्यसपछि भएको गम्भीर आत्महानिको प्रयासमा घाइते भएका उनको वीर अस्पतालमा उपचारका क्रममा शुक्रबार मृत्यु भएको थियो। प्रहरीका अनुसार घटनाको कारण र त्यसअघि भएका गतिविधिबारे अनुसन्धान जारी छ।

घटनापछि काठमाडौँ महानगरपालिकाका तीन नगर प्रहरीलाई नियन्त्रणमा लिएर सोधपुछ तथा अनुसन्धान अघि बढाइएको छ। गृहमन्त्री सुधन गुरुङले नेपाल प्रहरीका प्रहरी नायब महानिरीक्षक गोविन्द थपलियाको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरिएको जानकारी प्रतिनिधिसभालाई दिएका छन्। समितिलाई घटनाका सम्पूर्ण पक्ष अध्ययन गरी सत्यतथ्यसहित प्रतिवेदन बुझाउने जिम्मेवारी दिइएको छ।

गणेश नेपालीको मृत्युपछि माइतीघरमा विभिन्न समूहले छुट्टाछुट्टै प्रदर्शन गरेका छन्। संयुक्त विद्यार्थी सङ्गठन, मुगुवासी, राइडर, युवा समूह तथा अन्य सामाजिक सङ्गठनले घटनाको निष्पक्ष छानबिन, परिवारलाई राहत तथा क्षतिपूर्ति र जिम्मेवार व्यक्तिमाथि कारबाहीको माग गरेका छन्। केही प्रदर्शनका क्रममा सहभागीले अघि बढ्न खोजेपछि प्रहरीसँग सामान्य धकेलाधकेलसमेत भएको थियो।

प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रिय सभामा समेत घटनालाई लिएर सरकारमाथि प्रश्न उठेका छन्। विपक्षी सांसदहरूले राज्यका प्रशासनिक संयन्त्रको व्यवहारका कारण स्वरोजगार श्रमिक असहाय बनेको आरोप लगाएका छन्। सत्तारूढ रास्वपाकै केही सांसदले पनि घटनाको उच्चस्तरीय छानबिन, पीडित परिवारलाई राहत र सरकारको कार्यशैलीको समीक्षा गर्न माग गरेका छन्। अन्य केही सत्तापक्षीय सांसदले भने घटनालाई राजनीतिक पक्ष–विपक्षको विषय नबनाई सामाजिक, मनोसामाजिक र नीतिगत पक्षबाट समग्र अध्ययन गर्नुपर्ने बताएका छन्।

प्रदर्शनकारीहरूले गणेश नेपालीको घटनालाई प्रेमप्रसाद आचार्यको घटनासँग तुलना गरेका छन्। इलामका व्यवसायी आचार्यले २०७९ माघ १० गते सङ्घीय संसद भवनअगाडि गम्भीर आत्महानिको प्रयास गरेका थिए र भोलिपल्ट उपचारका क्रममा उनको मृत्यु भएको थियो। उनले मृत्युअघि सामाजिक सञ्जालमा व्यापार, ऋण, सरकारी प्रशासन, बजार संरचना र आर्थिक प्रणालीसँग सम्बन्धित आफ्ना समस्याबारे लामो विवरण सार्वजनिक गरेका थिए।

आचार्यको घटनाका बेला काठमाडौँ महानगरपालिकाका तत्कालीन प्रमुख रहेका वालेन्द्र शाहले त्यसलाई राज्यको चरम असफलताको परिणामका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। गणेश नेपालीको घटनापछि सांसद तथा प्रदर्शनकारीहरूले शाहको त्यतिबेलाको अभिव्यक्ति स्मरण गराउँदै अहिले प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनले त्यही प्रश्नको उत्तर दिनुपर्ने बताएका छन्। नेता वर्षमान पुनले प्रतिनिधिसभामा शाहको पुरानो अभिव्यक्ति पढेर सुनाउँदै सत्ता बाहिर र सत्तामा हुँदा राज्यप्रतिको दृष्टिकोण फरक हुन नहुने बताएका थिए।

माइतीघरको प्रदर्शनमा प्रयोग भएको ‘पुरानो श्री ३’ र ‘नयाँ श्री ३’ को तुलना प्रदर्शनकारीहरूको राजनीतिक आरोप हो। देउवा, ओली र प्रचण्डले विगतमा नेतृत्व गरेका सरकार तथा शाह नेतृत्वको वर्तमान सरकारलाई प्रेम आचार्य र गणेश नेपालीको घटनाका प्रत्यक्ष कानुनी जिम्मेवार ठहर गरिएको छैन। त्यसको निष्कर्ष अनुसन्धान, प्रमाण र सम्बन्धित निकायको प्रतिवेदनबाट मात्र स्थापित हुन सक्छ।

यद्यपि प्रदर्शनले नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग जोडिएको परिवर्तनको अपेक्षा र वर्तमान शासकीय व्यवहारबीच बढेको असन्तुष्टि सार्वजनिक गरेको छ। प्रदर्शनकारीहरूको भनाइमा अनुहार र दल परिवर्तन भए पनि श्रमिक, भूमिहीन, सुकुम्बासी र न्यून आय भएका नागरिकप्रतिको प्रशासनिक दृष्टिकोण परिवर्तन नभएसम्म राजनीतिक परिवर्तनको अर्थ पूरा हुँदैन।

प्रदर्शनकारीहरूले गणेश नेपालीको परिवारलाई तत्काल राहत, दीर्घकालीन भरणपोषण तथा न्यायको प्रत्याभूति दिन, नगर प्रहरीको कार्यशैली र पार्किङ कारबाहीसम्बन्धी नीतिको समीक्षा गर्न तथा स्वरोजगार श्रमिकका लागि स्पष्ट र व्यवहारिक कानुनी व्यवस्था बनाउन माग गरेका छन्। छानबिन समितिको प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुपर्ने र दोषी प्रमाणित हुने जोसुकैमाथि पद वा राजनीतिक सम्बन्ध नहेरी कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।