समुद्री जालमा रकेटको पहिलो चरण समातेर चीनले पुनःप्रयोग प्रविधिमा ऐतिहासिक सफलता

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनले लङ मार्च–१०बी वाहक रकेटको पहिलो उडान सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्दै रकेटको पहिलो चरणलाई नियन्त्रित रूपमा फर्काएर समुद्रमा राखिएको विशेष जालमा सुरक्षित रूपमा समात्न सफलता हासिल गरेको छ। यो चीनले वाहक रकेटको पहिलो चरण नियन्त्रित रूपमा पुनःप्राप्त गरेको पहिलो अवसर हो।

लङ मार्च–१०बी शुक्रबार दक्षिण चीनको हाइनान प्रान्तस्थित वेनछाङको हाइनान वाणिज्यिक अन्तरिक्ष यान प्रक्षेपण केन्द्रबाट प्रक्षेपण गरिएको थियो। रकेटले आफ्नो पेलोडलाई पूर्वनिर्धारित कक्षामा सफलतापूर्वक पुर्‍याएको चिनियाँ अधिकारीहरूले जनाएका छन्।

रकेटको पहिलो र दोस्रो चरण अलग भएपछि पहिलो चरण पृथ्वीतर्फ फर्किएको थियो। करिब छ मिनेट लामो जटिल पुनरागमन प्रक्रियामा उक्त चरणले इन्जिन बन्द अवस्थाको स्वतन्त्र उडान, दिशागत समायोजन, इन्जिन प्रयोग गरी गति घटाउने प्रक्रिया र वायुगतिकीय अवरोधमार्फत वेग नियन्त्रण गरेको थियो।

त्यसपछि पहिलो चरण समुद्रमा तैनाथ विशेष प्लेटफर्ममाथि राखिएको क्रस आकारको उच्च क्षमतायुक्त जालमा प्रवेश गरेको थियो। रकेटमा जडित हुक र जालको संयुक्त प्रणालीले त्यसलाई सुरक्षित रूपमा समातेको थियो। प्रक्षेपण र पहिलो चरणको पुनःप्राप्ति दुवै निर्धारित योजनाअनुसार सफल भएको सिन्ह्वाले जनाएको छ।

चीनले यस सफलतालाई पुनःप्रयोग गर्न सकिने रकेट प्रविधिमा ठूलो उपलब्धिका रूपमा व्याख्या गरेको छ। सामान्यतया रकेटको पहिलो चरण प्रक्षेपणपछि समुद्रमा खस्ने वा पुनःप्रयोग गर्न नसकिने गरी नष्ट हुने गर्छ। पुनःप्राप्ति प्रणाली सफल हुँदा एउटै रकेट चरणलाई आवश्यक परीक्षण र मर्मतपछि अर्को प्रक्षेपणमा पुनःप्रयोग गर्न सकिने सम्भावना बढ्छ। यसबाट प्रक्षेपण लागत घटाउनुका साथै उडानको आवृत्ति बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

लङ मार्च–१०बीमा अन्य पुनःप्रयोगयोग्य रकेटले अपनाउने खुट्टा टेकाएर ठाडो अवतरण गर्ने परम्परागत प्रणालीभन्दा फरक समुद्री जालमा समात्ने प्रविधि प्रयोग गरिएको छ। रकेटले समुद्रमा रहेको ठूलो जालको केन्द्रतर्फ नियन्त्रित उडान गर्छ र जाल तथा रकेटमा जडित हुकको सहायताले त्यसलाई बीचमै रोक्छ।

चाइना एयरोस्पेस साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी कर्पोरेसनका चेन मुयेका अनुसार जालमा आधारित पुनःप्राप्ति प्रणालीले रकेटमै राख्नुपर्ने संरचनालाई सरल बनाउँछ। अवतरणका लागि ठूला खुट्टा तथा सम्बन्धित भारी उपकरण आवश्यक नपर्दा रकेटको तौल घट्ने र पेलोड बोक्ने क्षमता बढ्ने उनले बताए।

जालको स्थान र तनाव समायोजन गर्न सकिने भएकाले रकेटको अवतरण बिन्दुमा केही विचलन भए पनि त्यसलाई समात्न सकिने क्षेत्र फराकिलो हुने उनले जानकारी दिए। यसले कठिन समुद्री तथा मौसमी अवस्थामा पुनःप्राप्ति प्रणालीको अनुकूलन क्षमता बढाउने चिनियाँ प्राविधिकहरूको भनाइ छ।

चाइना एकेडेमी अफ लन्च भेहिकल टेक्नोलोजीले जालमार्फत रकेट पुनःप्राप्त गर्न बनाइएको पहिलो समुद्री प्लेटफर्म सन २०२५ नोभेम्बरमा हस्तान्तरण गरेको थियो। उक्त प्लेटफर्म १४४ मिटर लामो र ५० मिटर चौडा छ। पूर्ण भारसहित यसको विस्थापन क्षमता २५ हजार टन रहेको छ।

प्लेटफर्ममा चारवटा ठूला आधारबाट अड्याइएको विशाल टावर संरचना बनाइएको छ। टावरका चारै कुनामा प्रकाशको माध्यमबाट दूरी र अवस्था मापन गर्ने ‘लाइडार’ उपकरण जडान गरिएका छन्। ती उपकरणले फर्किरहेको रकेटको स्थान, गति र उडान अवस्थालाई स्वचालित रूपमा पहिचान तथा अनुगमन गर्छन्।

विशेष तार र जाल प्रणालीले रकेटको गतिज तथा स्थितिज ऊर्जा क्रमशः सोस्दै त्यसलाई सुरक्षित रूपमा रोक्छ। सम्पूर्ण प्रक्रिया स्वचालित र मानवरहित रूपमा सञ्चालन हुने तथा पुनःप्राप्तिपछि रकेट जालको केन्द्रमा स्थिर रूपमा झुन्डिने चिनियाँ अन्तरिक्ष वैज्ञानिक सु सुएलेईले जानकारी दिएका छन्।

तरल इन्धन प्रयोग गर्ने पुनःप्रयोगयोग्य वाणिज्यिक प्रक्षेपण यान लङ मार्च–१०बी करिब ६३ मिटर अग्लो र पाँच मिटर व्यासको छ। प्रक्षेपणका बेला यसको कुल तौल करिब ७६० टन र आरम्भिक धक्का क्षमता करिब ८९० टन रहेको छ। पुनःप्रयोगयोग्य अवस्थामा यसले पृथ्वीको तल्लो कक्षामा १६ टनसम्म पेलोड पुर्‍याउन सक्छ।

यो रकेट मुख्यतः चीनको तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको वाणिज्यिक अन्तरिक्ष बजारका लागि विकास गरिएको हो। पृथ्वीको तल्लो कक्षामा ठूलो सङ्ख्यामा इन्टरनेट उपग्रह तैनाथ गर्ने, ठूला वाणिज्यिक उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने र मध्यम पृथ्वी कक्षामा सञ्चार प्रणाली स्थापना गर्ने विभिन्न अभियानमा यसको प्रयोग गर्न सकिने चिनियाँ अधिकारीहरूले बताएका छन्।

पहिलो चरण पुनःप्रयोग गर्न सकिने भएकाले दीर्घकालमा प्रत्येक प्रक्षेपणमा लाग्ने उत्पादन तथा सञ्चालन खर्च घटाउन सकिने अपेक्षा छ। यद्यपि पुनःप्राप्त चरणको संरचनागत अवस्था, इन्जिनको विश्वसनीयता, तापीय सुरक्षा प्रणाली र पुनःउडानअघि आवश्यक परीक्षणको परिणामले यसको वास्तविक आर्थिक प्रभाव निर्धारण गर्नेछ।

चेनका अनुसार लङ मार्च–१०बीको पहिलो उडानले कम लागतमा ठूलो भार बोक्ने पुनःप्रयोगयोग्य रकेट विकासमा महत्त्वपूर्ण प्राविधिक अवरोध पार गरेको छ। यसले नियमित पुनःप्रयोगयोग्य प्रक्षेपणतर्फ चीनको यात्रा तीव्र बनाउनुका साथै अर्को पुस्ताको मानवसहितको अन्तरिक्ष उडान कार्यक्रमका लागि आवश्यक प्रविधि विकासमा पनि योगदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यसैबीच, लङ मार्च–१०सीको विकास पनि तीव्र रूपमा भइरहेको छ। चीनले यसलाई बढी पेलोड क्षमता भएको प्रमुख वाणिज्यिक प्रक्षेपण यानका रूपमा विकास गरिरहेको जनाएको छ।

चिनियाँ इन्जिनियरिङ एकेडेमीका विज्ञ लङ लेहाओका अनुसार लङ मार्च–१०ए, १०बी र १०सीले संयुक्त रूपमा चीनको भावी अन्तरिक्ष यातायात प्रणालीको प्रमुख आधार निर्माण गर्नेछन्। यी यानले उच्च आवृत्तिमा पुनःप्रयोगयोग्य प्रक्षेपण सञ्चालन गर्न, ठूलो उपग्रह सञ्जाल स्थापना गर्न र भविष्यका गहिरो अन्तरिक्ष अभियानलाई सहयोग पुर्‍याउने उनको भनाइ छ।

लङ मार्च–१०बीको सफल पहिलो उडानले चीनलाई पुनःप्रयोगयोग्य रकेट प्रविधिमा नयाँ चरणमा प्रवेश गराएको छ। विशेष गरी समुद्रमा जाल प्रयोग गरेर पहिलो चरण पुनःप्राप्त गर्ने प्रविधिले अन्तरिक्ष यातायातमा लागत, भार क्षमता र प्रक्षेपण आवृत्तिबीच नयाँ सन्तुलन खोज्ने चीनको प्रयासलाई प्रस्ट पारेको छ।