याच्याङको लोकसंस्कृति जोगाउँदै गेन्दुन, परम्परागत सम्पदा नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने अभियान
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
चीनको सिचुआन प्रान्तस्थित गान्जी तिब्बती स्वायत्त प्रिफेक्चरको याच्याङ काउन्टीका गेन्दुन स्थानीय लोकगीत, नृत्य, परम्परागत शीप र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा पुस्तान्तरणमा निरन्तर सक्रिय छन्।
प्रान्तीय तहका अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका प्रतिनिधि उत्तराधिकारी गेन्दुन याच्याङ काउन्टीको होङलोङ नगर क्षेत्रका बासिन्दा हुन्। पारिवारिक वातावरण र स्थानीय लोकसंस्कृतिबाट प्रभावित भएका उनी बाल्यकालदेखि नै गीत, सङ्गीत तथा नृत्यप्रति आकर्षित भएका थिए।
उनका पिता परम्परागत लोकनृत्यका कलाकार थिए। त्यसैले गेन्दुनले सानै उमेरदेखि तिब्बती गीत गाउन, धुन समात्न र परम्परागत नृत्यका चाल सिक्न थाले। गाउँमा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना हुँदा वा अनुभवी लोककलाकार आउँदा उनी ध्यानपूर्वक उनीहरूका प्रस्तुति हेर्थे र परम्परागत कला सिक्ने अवसर उपयोग गर्थे।
गेन्दुन विशेष गरी तिब्बती परम्परागत गोर्शे नृत्य अन्तर्गतको ‘छु ड्रोल्मा’ संरक्षणमा सक्रिय छन्। ‘छु ड्रोल्मा’लाई छ चरणको नृत्यका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। विशिष्ट धुन, लय र नृत्य शैली भएको यो लोकनृत्य याच्याङका ग्रामीण तथा पशुपालक समुदायमा पुस्तौँदेखि प्रचलित छ। सामुदायिक जमघट, उत्सव र सांस्कृतिक समारोहमा स्थानीय बासिन्दाले सामूहिक रूपमा यो नृत्य प्रस्तुत गर्ने गरेका छन्।
आधुनिक जीवनशैलीको विस्तारसँगै परम्परागत लोकगीत, नृत्य र मौखिक ज्ञान हराउने जोखिम बढेपछि गेन्दुनले तिनको व्यवस्थित अभिलेखीकरणलाई प्राथमिकता दिएका छन्। उनले लोकनृत्यका धुन, गीतका शब्द, प्राचीन नृत्यका पदावली र प्रस्तुति विधि श्रव्य तथा लिखित रूपमा सङ्कलन गर्दै आएका छन्।
यस क्रममा उनले अनुभवी तथा ज्येष्ठ लोककलाकारसँग प्रत्यक्ष भेट गरी परम्परागत संस्कृति, मौखिक इतिहास र प्रस्तुति विधिबारे अध्ययन गरेका छन्। याच्याङका विभिन्न क्षेत्र भ्रमण गरेर उनले २० भन्दा बढी लोककलाकारसँग संवाद गर्नुका साथै १७० भन्दा बढी लोकगीत तथा नृत्यसम्बन्धी सामग्री र २० भन्दा बढी परम्परागत गोर्शे धुन सङ्कलन गरेको स्थानीय विवरणमा उल्लेख छ।
गेन्दुनले सन् २०१९ देखि याच्याङ काउन्टी सांस्कृतिक केन्द्रसँग आबद्ध भएर अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको अनुसन्धान, सङ्कलन, संरक्षण र प्रसारसम्बन्धी कामलाई थप व्यवस्थित बनाएका हुन्। उनले आफ्नो जन्मथलो होङलोङ नगर क्षेत्रलाई केन्द्रमा राखेर खाम क्षेत्रको याच्याङमा प्रचलित प्राचीन लोकनृत्य, गीत तथा सांस्कृतिक परम्पराको अध्ययन गर्दै आएका छन्।
उनको भूमिका अभिलेखीकरणमा मात्र सीमित छैन। उनले स्थानीय बासिन्दा, विद्यालयका विद्यार्थी र युवाका लागि निःशुल्क प्रशिक्षण सञ्चालन गर्दै लोकगीत, नृत्य र परम्परागत कलासम्बन्धी ज्ञान हस्तान्तरण गरिरहेका छन्। विद्यालयमा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा पुर्याउने कार्यक्रम अन्तर्गत उनले विद्यार्थीलाई ‘छु ड्रोल्मा’को इतिहास, सांस्कृतिक अर्थ र प्रदर्शन विधि सिकाउँदै आएका छन्।
युवा पुस्ताको सहभागिताविना परम्परागत कला दीर्घकालसम्म जीवित रहन नसक्ने उनको विश्वास छ। त्यसैले उनी सांस्कृतिक सम्पदालाई सङ्ग्रहालय वा अभिलेखमा मात्र सीमित नराखी समुदायको दैनिक जीवन, उत्सव र शिक्षासँग जोडेर जीवन्त राख्नुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
गेन्दुनले नेतृत्व गरेका सांस्कृतिक टोलीले स्थानीय महोत्सव, प्रदर्शनी तथा सार्वजनिक कार्यक्रममा परम्परागत लोकनृत्य प्रस्तुत गर्दै आएको छ। यस्ता प्रस्तुतिले बाह्य क्षेत्रका दर्शकलाई याच्याङको गीत, नृत्य, पहिरन र जीवनशैलीबारे जानकारी दिनुका साथै स्थानीय समुदायमा आफ्नो संस्कृतिप्रति आत्मविश्वास बढाउन सहयोग पुर्याएको छ।
याच्याङ काउन्टी सांस्कृतिक केन्द्र, स्थानीय सुलेखन संघ र ‘कालो पाल’ सांस्कृतिक कार्यशालासहितका संस्थासँगको सहकार्यमा उनले सांस्कृतिक कार्यक्रम, निःशुल्क प्रशिक्षण, परम्परागत संस्कृतिको अभिलेखीकरण तथा हस्तकला र सांस्कृतिक सिर्जनात्मक उत्पादनको विकासमा योगदान दिएका छन्।
गेन्दुन परम्परागत नृत्यमा मात्र होइन, अन्य स्थानीय अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदामा पनि सक्रिय छन्। परम्परागत गोर्शे नृत्य, गाईको सिङ प्रयोग गरी तयार गरिने तिब्बती धूप, परम्परागत सियो राख्ने थैली र पशुपालक समुदायले प्रयोग गर्ने हस्तनिर्मित जुत्ताको भित्री तहलगायत पाँच प्रकारका सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा उनी संलग्न रहेको चिनियाँ सञ्चारमाध्यमले जनाएको छ।
उनले सङ्कलन तथा सिर्जना गरेका अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदासम्बन्धी सामग्री, गीत र नृत्यका प्रस्तुति तिब्बती क्षेत्रका समाचार वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल, रेडियो र टेलिभिजनमार्फत प्रसारण हुँदै आएका छन्। यसले याच्याङको स्थानीय संस्कृति व्यापक दर्शकसम्म पुर्याउन सहयोग गरेको छ।
गेन्दुनका अनुसार पुर्खाले पुस्तौँको अनुभव र परिश्रमबाट निर्माण गरेको संस्कृति समुदायको अमूल्य सम्पत्ति हो। त्यसलाई संरक्षण गर्नु केवल कलाकार वा सांस्कृतिक संस्थाको जिम्मेवारी नभई सम्पूर्ण समुदायको साझा दायित्व हो।
उनको प्रयासले मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकज्ञानलाई व्यवस्थित अभिलेखमा सुरक्षित गर्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई परम्परागत संस्कृतिसँग जोडिरहेको छ। स्थानीय सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण, युवा प्रशिक्षण र सिर्जनात्मक उत्पादनलाई एकसाथ अघि बढाइएको यो अभियान याच्याङको सांस्कृतिक पहिचान संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।
