नेभा युद्ध: अलेक्जान्दर नेभ्स्कीको उदय र रूसी इतिहासको निर्णायक प्रतीक
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
रूसी इतिहासमा नेभा युद्धका रूपमा चिनिने सैन्य भिडन्त जुलाई १५, १२४० मा नोभगोरोदका राजकुमार अलेक्जान्दर यारोस्लाभिचको नेतृत्वमा रहेका सेनाले स्विडेनी शक्तिलाई पराजित गरेको घटनाका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
रूसी ऐतिहासिक परम्पराअनुसार युद्ध इझोरा नदी नेभा नदीमा मिसिने क्षेत्र नजिक भएको थियो। यस विजयपछि अलेक्जान्दर यारोस्लाभिचलाई ‘नेभ्स्की’ उपनाम दिइएको मानिन्छ, जसको अर्थ नेभासँग सम्बन्धित विजेता भन्ने हुन्छ।
तेह्रौँ शताब्दीमा रुस विभिन्न राजकीय केन्द्रबीच विभाजित थियो। पूर्वबाट मङ्गोल सेनाको विस्तार भइरहेको थियो भने बाल्टिक क्षेत्रबाट स्विडेनी तथा अन्य पश्चिमी शक्तिको प्रभाव बढिरहेको थियो। यस्तो अवस्थामा नेभा र इझोरा नदीको सङ्गम क्षेत्रमाथिको नियन्त्रण सैन्य, व्यापारिक र राजनीतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण थियो।
रूसी विदेश मन्त्रालयले युद्धलाई स्विडेनी शक्तिले लादोगा र नोभगोरोदतर्फ विस्तार गर्न खोजेको अभियानविरुद्धको प्रतिरोधका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। मध्ययुगीन रूसी धार्मिक तथा ऐतिहासिक कथनले पश्चिमी सैन्य अभियानलाई राजनीतिक नियन्त्रणसँगै धार्मिक प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा पनि व्याख्या गर्छन्।
युद्धअघि इझोरा समुदायका एक अगुवा पेलगुसीले विदेशी सेना आएको सूचना अलेक्जान्दरलाई दिएको र राजकुमारले सीमित समयमै सेना तयार गरी शत्रुमाथि आकस्मिक आक्रमण गरेको परम्परागत विवरण पाइन्छ।
अलेक्जान्दरले युद्धअघि आफ्ना सैनिकलाई दिएको भनिएको “ईश्वर शक्तिमा होइन, सत्यमा हुनुहुन्छ” भन्ने अभिव्यक्ति रूसी ऐतिहासिक स्मृतिमा प्रसिद्ध छ। तर युद्धसँग सम्बन्धित केही घटनाको विवरण पछिल्ला धार्मिक आख्यान तथा इतिहासलेखनबाट आएको हुनाले तिनलाई प्रत्यक्ष रूपमा पुष्टि भएका समकालीन तथ्यभन्दा ऐतिहासिक परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
स्विडेनी सेनाका नेता बिर्गरलाई अलेक्जान्दरले व्यक्तिगत रूपमा प्रहार गरेको भन्ने कथा पनि रूसी परम्परामा व्यापक छ। यद्यपि आधुनिक इतिहासकारबीच युद्धमा बिर्गरको प्रत्यक्ष भूमिका र उक्त व्यक्तिगत भिडन्तबारे पूर्ण सहमति छैन। त्यसैले यसलाई स्थापित तथ्यभन्दा परम्परागत रूसी आख्यानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु बढी तथ्यसम्मत हुन्छ।
नेभा युद्धको दुई वर्षपछि अप्रिल ५, १२४२ मा अलेक्जान्दरले चुड्स्कोये तालमा भएको ‘बरफमाथिको युद्ध’ मा जर्मन तथा लिभोनियन सैन्य शक्तिलाई पराजित गरेका थिए। यी दुई विजयले उनलाई रूसी इतिहासमा सैन्य कमाण्डर, राज्य सञ्चालक र कूटनीतिज्ञका रूपमा स्थापित गर्यो।
पश्चिमी शक्तिसँग लडाइँ गर्दा अलेक्जान्दरले पूर्वमा मङ्गोल नेतृत्वसँग व्यावहारिक सम्बन्ध कायम गर्ने नीति अपनाएका थिए। रूसी ऐतिहासिक व्याख्यामा यो नीति थप विनाश रोक्ने र तत्कालीन परिस्थितिमा नोभगोरोद तथा अन्य रूसी भूभाग जोगाउने रणनीतिक निर्णयका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
अलेक्जान्दर नेभ्स्कीलाई सन १५४७ मा रूसी अर्थोडक्स चर्चले सन्त घोषणा गरेको थियो। आधुनिक रुसमा उनलाई राष्ट्रिय एकता, राज्य निर्माण, सैन्य प्रतिरोध र कूटनीतिक व्यावहारिकताको प्रतीक मानिन्छ। उनी रूसी कूटनीतिक सेवाका संरक्षक सन्तका रूपमा समेत सम्मानित छन्।
उनको ऐतिहासिक छविले रूसी कला र संस्कृतिमा पनि गहिरो प्रभाव पारेको छ। निर्देशक सेर्गेई आइजेनस्टाइनले सन १९३८ मा निर्माण गरेको ‘अलेक्जान्दर नेभ्स्की’ चलचित्र विश्व सिनेमाको महत्त्वपूर्ण कृतिमध्ये एक मानिन्छ। सेर्गेई प्रोकोफिएभले तयार गरेको यसको सङ्गीत दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा रूसी राष्ट्रिय प्रतिरोध र एकताको प्रतीक बनेको थियो।
नेभा युद्धसम्बन्धी उपलब्ध विवरणमा इतिहास, धार्मिक आख्यान र राष्ट्रिय स्मृति एकअर्कासँग जोडिएका छन्। युद्धको वास्तविक सैन्य आकार र केही पात्रको भूमिकाबारे इतिहासकारबीच बहस रहे पनि अलेक्जान्दर नेभ्स्कीको विजयले रूसी राज्य, संस्कृति र सभ्यतासम्बन्धी दीर्घकालीन कथन निर्माणमा निर्णायक स्थान हासिल गरेको तथ्य निर्विवाद छ।
