वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा बेइजिङको उल्लेखनीय प्रगति, अङ्कीय प्रविधिले बढायो निगरानी र कारवाहीको प्रभावकारिता

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको राजधानी बेइजिङले वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ। सन् २०२५ मा शहरले ३११ दिन राम्रो वायु गुणस्तर कायम गरेको थियो भने गम्भीर प्रदूषण भएको दिन केवल एक दिनमा सीमित भएको थियो।

सन् २०१३ मा बेइजिङले पहिलोपटक पीएम २.५ अर्थात अत्यन्त सूक्ष्म प्रदूषक कणको नियमित तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्न थालेको थियो। त्यस वर्ष शहरमा गम्भीर वायु प्रदूषण भएका ५८ दिन अभिलेख गरिएको थियो।

बेइजिङको वार्षिक औसत पीएम २.५ सघनता सन् २०१३ मा प्रतिघनमिटर ८९.५ माइक्रोग्राम रहेकोमा सन् २०२५ मा घटेर २७ माइक्रोग्राममा पुगेको छ। यस अवधिमा पीएम २.५ प्रदूषण करिब ७० प्रतिशतले घटेको हो।

बेइजिङको यो उपलब्धिले अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानसमेत आकर्षित गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले वायु गुणस्तर सुधारका लागि बेइजिङले अपनाएको अभ्यासलाई अन्य शहरका लागि उपयोगी नमुनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

बेइजिङ नगरपालिका पारिस्थितिक तथा वातावरणीय अनुगमन केन्द्रका विज्ञका अनुसार सुधारिएको वायु गुणस्तर कुनै एउटै उपायको परिणाम होइन। वातावरणीय अनुगमन, वैज्ञानिक विश्लेषण, नीति निर्माण, क्षेत्रीय सहकार्य र कानुन कार्यान्वयनलाई एउटै प्रणालीमा जोडेर काम गरिएको छ। पछिल्ला वर्षमा अङ्कीय प्रविधि यस सम्पूर्ण प्रणालीको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।

सूक्ष्म र लक्षित निगरानी

प्रभावकारी प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सही र विस्तृत तथ्याङ्क आवश्यक हुने भएकाले बेइजिङले बहुस्तरीय वायु गुणस्तर अनुगमन सञ्जाल निर्माण गरेको छ।

शहरभर ३५ वटा मापदण्डअनुसारका अनुगमन केन्द्रले छ प्रमुख वायु प्रदूषकको निरन्तर मापन गरिरहेका छन्। यसबाहेक समुदाय र नगरस्तरमा एक हजारभन्दा बढी साना संवेदक उपकरण जडान गरिएको छ। ती उपकरणले स्थानीय स्तरमा वायु गुणस्तरमा हुने परिवर्तनलाई अझ सूक्ष्म रूपमा मापन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

यो अनुगमन प्रणाली बेइजिङ नगरपालिका पारिस्थितिक तथा वातावरणीय अनुगमन केन्द्रले क्रमशः विकास गरेको हो। चीनका प्रारम्भिक वातावरणीय अनुगमन संस्थामध्ये एक मानिने यो केन्द्रले हावा, पानी, ध्वनि, माटो र समग्र पारिस्थितिक अवस्थाको निरीक्षण गर्दै आएको छ।

केन्द्रले पीएम २.५ भित्र रहेका करिब १२५ प्रकारका रासायनिक अवयव पहिचान गर्न सक्ने विश्लेषण प्रणाली विकास गरेको छ। यसले सूक्ष्म प्रदूषक कणको अधिकांश संरचना पहिचान गरी प्रदूषणको मूल श्रोत पत्ता लगाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

केन्द्रका प्राविधिक निर्देशक ली युन्तिङका अनुसार प्रदूषणको श्रोत विश्लेषणले विभिन्न समयमा कुन क्षेत्र वा गतिविधिले सबैभन्दा बढी प्रदूषण गरिरहेको छ भन्ने पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। यसले नीति निर्मातालाई प्रमुख उत्सर्जन श्रोतमा लक्षित कारवाही गर्न वैज्ञानिक आधार उपलब्ध गराउँछ।

बेइजिङ नगरपालिका पारिस्थितिकी तथा वातावरण ब्युरोको समन्वयमा केन्द्रले अन्य संस्थासँग मिलेर पीएम २.५ प्रदूषणको श्रोत पहिचानसम्बन्धी चार चरणको अध्ययन गरिसकेको छ। ती अध्ययन सन् २०१४, २०१८, २०२१ र २०२५ मा सार्वजनिक गरिएका थिए।

सन् २०२५ को पछिल्लो अध्ययनअनुसार बेइजिङको पीएम २.५ प्रदूषणमा आसपासका क्षेत्रबाट आउने प्रदूषित हावाको योगदान ५७ प्रतिशत रहेको छ। स्थानीय श्रोतको हिस्सा ४३ प्रतिशत रहेकोमा सवारीसाधनबाट हुने उत्सर्जन र आवासीय गतिविधि प्रमुख श्रोतका रूपमा देखिएका छन्।

कोइलाजन्य प्रदूषण लगभग समाप्त

वैज्ञानिक अनुगमनका नतिजाका आधारमा बेइजिङले विभिन्न लक्षित प्रदूषण नियन्त्रण उपाय कार्यान्वयन गरेको छ।

सवारीसाधनबाट हुने उत्सर्जन घटाउन नयाँ ऊर्जाबाट चल्ने सवारीसाधनको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार गरिएको छ। निर्माण तथा खुला क्षेत्रमा उड्ने धुलो नियन्त्रण गर्न हावाको दबाबबाट फैलाइने झिल्ली संरचनासहित विभिन्न उन्नत प्रविधि प्रयोग गरिएको छ।

एक समय बेइजिङको प्रमुख प्रदूषण श्रोत मानिने कोइला दहनबाट हुने प्रदूषण अहिले लगभग समाप्त भएको छ। पछिल्लो प्रदूषण श्रोत विश्लेषणमा कोइलालाई प्रमुख श्रोतको सूचीमै राखिएको छैन।

यो परिवर्तन चीनले व्यापक रूपमा कोइला खपत घटाउने, स्वच्छ ऊर्जा प्रवर्द्धन गर्ने र अत्यधिक प्रदूषण गर्ने उद्योगलाई सुधार तथा स्तरोन्नति गर्ने राष्ट्रिय नीतिसँग जोडिएको छ।

पीएम २.५ को मात्रा अहिले तुलनात्मक रूपमा न्यून स्तरमा पुगेकाले भविष्यमा वायु गुणस्तर अझ सुधार गर्न सामान्य नियन्त्रणभन्दा वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित सूक्ष्म र लक्षित उपाय आवश्यक हुने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।

बुद्धिमान वातावरणीय व्यवस्थापन

बेइजिङले प्रदूषण मापन गर्ने प्रणालीलाई अनुगमनमा मात्र सीमित नराखी त्यसलाई नियमन, कारवाही र पछिल्लो मूल्याङ्कनसँग जोडेको छ।

बेइजिङ नगरपालिका पारिस्थितिक तथा वातावरणीय अनुगमन केन्द्रले अनुगमन, नियमन र निरीक्षणलाई एउटै चक्रमा जोड्ने नयाँ व्यवस्था विकास गरेको छ। यसमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, वस्तु अन्तरसञ्जाल, भूउपग्रहबाट गरिने दूरसंवेदन तथा सवारीसाधनमा जडान गरिएका चलायमान अनुगमन उपकरण प्रयोग गरिएका छन्।

यी प्रविधिबाट विभिन्न निकायमा छरिएका वातावरणीय तथ्याङ्क एउटै साझा प्रणालीमा ल्याइन्छन्।

केन्द्रको बुद्धिमान प्रणाली विभागका निर्देशक चाङ लिकुनका अनुसार पहिले छुट्टाछुट्टै निकायमा रहेका सूचना एउटै प्रणालीमा आएपछि घटनास्थलमा प्रत्यक्ष उपस्थित नभई पनि निरीक्षण गर्न र आवास, जलश्रोत तथा यातायातलगायत विभिन्न निकायबीच संयुक्त कारवाही गर्न सहज भएको छ।

यसले वातावरणीय व्यवस्थापनको गति, प्रभावकारिता र शुद्धता बढाएको छ।

प्रणालीमा ३० भन्दा बढी बुद्धिमान गणनात्मक विधि प्रयोग गरिएका छन्। तिनले प्राप्त तथ्याङ्क स्वतः विश्लेषण गरी सम्भावित प्रदूषण जोखिम पहिचान गर्छन्। त्यसपछि अनुगमन कर्मचारीले सबैभन्दा गम्भीर समस्या छनोट गरी कारवाहीका लागि सम्बन्धित निकायमा पठाउँछन्।

यसरी प्रदूषण पहिचानदेखि कारवाही र परिणाम मूल्याङ्कनसम्मको प्रक्रिया एउटै व्यवस्थापन चक्रमा जोडिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता

बेइजिङको यो प्रविधिमैत्री वातावरणीय व्यवस्थापन प्रणालीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि ध्यान आकर्षित गरेको छ।

एशियामा स्वच्छ हावाको प्रवर्द्धनमा क्रियाशील अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था क्लिन एयर एशियाले आफ्नो ‘चाइना एयर २०२५’ प्रतिवेदनमा यस प्रणालीलाई प्रतिनिधिमूलक उदाहरणका रूपमा समावेश गरेको थियो।

सन् २०२६ को ‘बेटर एयर क्वालिटी सम्मेलन’मा पनि बेइजिङको अनुभव प्रस्तुत गरिएको थियो र स्वच्छ वायुका उत्कृष्ट अभ्यास आदानप्रदानसम्बन्धी प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको थियो।

चीनले पारिस्थितिक संरक्षणलाई आफ्नो आधुनिकीकरण अभियानको महत्वपूर्ण अङ्गका रूपमा अघि बढाएको छ। ‘सुन्दर चीन’ निर्माण अभियानअन्तर्गत वातावरणीय गुणस्तर सुधार, प्रदूषण नियन्त्रण र हरित विकासलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखिएको छ।

बेइजिङको अनुभवले प्रदूषण नियन्त्रणमा केवल प्रतिबन्ध र कारवाही पर्याप्त नहुने देखाएको छ। विस्तृत तथ्याङ्क, वैज्ञानिक विश्लेषण, आधुनिक प्रविधि, क्षेत्रीय सहकार्य र प्रभावकारी कानुन कार्यान्वयनलाई एउटै प्रणालीमा जोड्दा वातावरणीय व्यवस्थापन थप सूक्ष्म, समन्वित र दीर्घकालीन बनाउन सकिने उदाहरण राजधानी शहरले प्रस्तुत गरेको छ।