बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा रुस–चीन साझेदारीको नयाँ सन्देश

फु यू हाई

किर्गिस्तानको राजधानी बिश्केकमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच भएको भेट सामान्य द्विपक्षीय कूटनीतिक संवादभन्दा धेरै अर्थपूर्ण छ। शाङ्घाई सहयोग संगठनको शिखर सम्मेलनको पूर्वसन्ध्यामा भएको यो भेटले रुस र चीनबीचको व्यापक रणनीतिक साझेदारी केवल द्विपक्षीय हितमा सीमित नरही बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति संरचनासँग प्रत्यक्ष जोडिँदै गएको स्पष्ट संकेत दिएको छ।

भेटको शुरुवातमै राष्ट्रपति पुटिनले चीनको सिचाङ स्वायत्त क्षेत्रको नेपालसँगको सीमाक्षेत्रमा हालै गएको विनाशकारी पहिरोबाट भएको मानवीय क्षतिप्रति समवेदना व्यक्त गरे। यस्तो संवेदनशील प्रसंगबाट संवाद शुरु हुनु दुई देशबीचको राजनीतिक सम्बन्धसँगै मानवीय आत्मीयताको संकेत पनि हो। त्यसपछि पुटिनले वर्तमान जटिल भू–राजनीतिक परिस्थितिमा रुस–चीन व्यापक साझेदारी र रणनीतिक अन्तरक्रियालाई सार्वभौमिकताको सम्मान, समानता, मित्रता र पारस्परिक लाभमा आधारित अन्तरराज्यीय सम्बन्धको नमुना बताए।

यो भनाइको महत्व वर्तमान विश्व परिस्थितिमा अझ गहिरो छ। विश्व राजनीतिमा सैन्य गठबन्धन, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा, प्रविधिमाथिको नियन्त्रण र आर्थिक प्रतिबन्ध बढिरहेका बेला रुस र चीनले आफ्नो सम्बन्धलाई औपचारिक सैन्य गठबन्धनभन्दा पृथक तर दीर्घकालीन रणनीतिक विश्वासमा आधारित संरचनाका रूपमा अघि बढाइरहेका छन्। दुवै देशले एकअर्काको सार्वभौमिकता, सुरक्षा चासो र स्वतन्त्र विकास मार्गलाई सम्मान गर्ने सिद्धान्तलाई सम्बन्धको आधार बनाउँदै आएका छन्।

बिश्केक भेटले शाङ्घाई सहयोग संगठनको विकासलाई पनि पुनः स्मरण गराएको छ। चीन र रुसको पहलमा २५ वर्षअघि स्थापित एससीओ अहिले मध्य एसियामा सीमित सुरक्षा संयन्त्रबाट व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय संगठनमा रूपान्तरण भएको छ। भारत, पाकिस्तान, इरान र मध्य एसियाली राष्ट्रसमेत समेटिएको यस संरचनाले युरेसियामा सुरक्षा, व्यापार, सम्पर्क, विकास र बहुपक्षीय कूटनीतिका लागि महत्वपूर्ण मञ्च निर्माण गरेको छ। पश्चिम केन्द्रित विश्व संरचनाको विकल्प होइन, तर समानान्तर बहुपक्षीय आवाजका रूपमा यसको महत्व बढिरहेको छ।

रुस–चीन सम्बन्धको वास्तविक शक्ति आर्थिक क्षेत्रमा पनि देखिन्छ। ऊर्जा, उद्योग, अन्तरिक्ष, यातायात र रसदका ठूला परियोजना अघि बढिरहेका छन्। उत्तरी समुद्री मार्ग हुँदै चिनियाँ कन्टेनर जहाजको नियमित यात्रा शुरु हुनु केवल व्यापारिक घटना होइन। यसले एसिया र युरोपबीच नयाँ यातायात संरचना विकास गर्ने दीर्घकालीन सम्भावना देखाउँछ। कृषि व्यापार ३४ प्रतिशत बढ्नुले दुई अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्ध ऊर्जा र औद्योगिक कारोबारभन्दा धेरै क्षेत्रमा विस्तार भइरहेको देखाउँछ।

त्यसमा अब कृत्रिम बुद्धिमत्ता नयाँ रणनीतिक आयाम बनेको छ। डिजिटल प्रविधि र एआईमा पश्चिमी देशहरूको अग्रता तथा प्रविधि सम्बन्धी प्रतिबन्धको पृष्ठभूमिमा चीन र रुसले संयुक्त सहकार्य विस्तार गर्न खोजिरहेका छन्। सन् २०२६ मा चीनको पहलमा स्थापित विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता सहयोग संगठनलाई रुसले समर्थन गर्नु प्रविधि शासनमा नयाँ बहुपक्षीय संरचना निर्माण गर्ने प्रयासको संकेत हो। भविष्यमा एआई, डिजिटल अर्थतन्त्र, अन्तरिक्ष र उच्च प्रविधि रुस–चीन सम्बन्धका निर्णायक क्षेत्र बन्न सक्छन्।

जनस्तरीय सम्बन्धले पनि रणनीतिक साझेदारीलाई नयाँ आधार दिइरहेको छ। ३० दिने भिसामुक्त व्यवस्थापछि सन् २०२६ को पहिलो छ महिनामा पर्यटक आवागमन ४३ प्रतिशत बढ्नु यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। हाल सन् २०२७ को अन्त्यसम्म लागू रहेको व्यवस्थालाई स्थायी बनाउने सम्भावनाप्रति पुटिनले सकारात्मक संकेत दिएका छन्। राजनीतिक सम्बन्धलाई दीर्घकालीन बनाउन सरकारबीचको समझदारी मात्र पर्याप्त हुँदैन, समाजबीचको सम्पर्क पनि आवश्यक हुन्छ। रुस र चीन अब यही तहमा सम्बन्ध विस्तार गरिरहेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि मस्को र बेइजिङको समन्वय गहिरिँदै गएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ, ब्रिक्स, जी२०, एससीओ र आसियान केन्द्रित संयन्त्रमा दुवै देश धेरै विषयमा निकट दृष्टिकोण राख्छन्। उनीहरूको साझा प्राथमिकता अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीलाई एउटै शक्ति केन्द्रबाट निर्देशित संरचनाबाट क्रमशः बहुध्रुवीय, प्रतिनिधिमूलक र सार्वभौमिक समानतामा आधारित व्यवस्थातर्फ लैजानु हो।

यसको अर्थ रुस र चीनबीच सबै राष्ट्रिय हित पूर्णरूपमा समान छन् भन्ने होइन। विशाल शक्तिबीच स्वाभाविक रूपमा फरक प्राथमिकता हुन्छन्। तर सम्बन्धको परिपक्वता मतभिन्नता नहुनुमा होइन, मतभिन्नतालाई व्यवस्थापन गर्दै साझा हितका क्षेत्रमा सहकार्य बढाउन सक्नुमा देखिन्छ। रुस–चीन सम्बन्धले पछिल्ला वर्षमा यही क्षमता प्रदर्शन गरेको छ।

बिश्केकको सी–पुटिन भेटको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश पनि यही हो। दुई देश केवल पुरानो मित्रता संरक्षण गरिरहेका छैनन्, ऊर्जा, प्रविधि, यातायात, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जनस्तरीय सम्पर्क र बहुपक्षीय संस्थामार्फत भविष्यको सम्बन्धको संरचना निर्माण गरिरहेका छन्।

विश्व व्यवस्था संक्रमणको चरणमा छ। यस्तो समयमा रुस र चीनले प्रतिस्पर्धा र टकरावभन्दा सार्वभौमिकता, समानता, विकास र बहुपक्षीय सहकार्यमा आधारित सम्बन्धलाई अघि बढाउन सके त्यसको प्रभाव दुई देशमा मात्र सीमित रहनेछैन। बिश्केकको भेटले यही सम्भावनालाई पुनः उजागर गरेको छ : रुस–चीन साझेदारी अब केवल दुई राजधानीबीचको सम्बन्ध होइन, उदाउँदै गरेको बहुध्रुवीय विश्वको महत्वपूर्ण रणनीतिक आधारमध्ये एक बन्दैछ।