एन्टिबायोटिकले काम गर्न छोड्दा : ‘ब्याक्टेरिया खाने’ भाइरसबाट उपचारको नयाँ आशा

एड्रियन मर्सर

एन्टिबायोटिक आधुनिक चिकित्साको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक हो। तर ब्याक्टेरियाले औषधिविरुद्ध प्रतिरोध विकास गर्दै जाँदा सामान्य संक्रमणसमेत उपचार गर्न कठिन हुने खतरा बढिरहेको छ। एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधलाई अहिले विश्व स्वास्थ्यका प्रमुख चुनौतीमध्ये एक मानिन्छ।

यही संकटबीच चिकित्सा विज्ञानले सय वर्षभन्दा पुरानो तर पुनः चर्चामा आएको एउटा विधितर्फ ध्यान केन्द्रित गरेको छ। यसको नाम हो ब्याक्टेरियोफेज अर्थात फेज उपचार। फेज मानिसलाई संक्रमित गर्ने भाइरस होइनन्। यिनीहरूले निश्चित ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गरेर नष्ट गर्छन्।

यसको वैज्ञानिक अवधारणा रोचक छ। एन्टिबायोटिकले शरीरका विभिन्न ब्याक्टेरियामाथि असर गर्न सक्छ, तर फेज सामान्यतः निश्चित ब्याक्टेरियालाई मात्र लक्ष्य बनाउँछ। त्यसैले रोग गराउने ब्याक्टेरियालाई छनोट गरी नष्ट गर्ने र शरीरका उपयोगी सूक्ष्मजीवलाई कम असर गर्ने सम्भावना यसमा देखिन्छ।

फेज ब्याक्टेरियाको सतहमा टाँसिन्छ र आफ्नो आनुवंशिक पदार्थ त्यसको भित्र पठाउँछ। त्यसपछि ब्याक्टेरियाकै जैविक प्रणाली प्रयोग गरेर नयाँ फेज उत्पादन हुन्छन्। अन्ततः ब्याक्टेरियाको कोशिका फुट्छ र नयाँ फेज अर्को ब्याक्टेरियातर्फ फैलिन्छन्।

यो प्रविधि बिल्कुल नयाँ होइन। पूर्वी युरोपका केही क्षेत्रमा फेज उपचारको प्रयोग दशकौँदेखि हुँदै आएको छ। तर एन्टिबायोटिकको तीव्र विकासपछि आधुनिक चिकित्सामा यसको महत्व घटेको थियो। अहिले बहुऔषधि प्रतिरोधी संक्रमण बढ्दै गएपछि वैज्ञानिकहरूको ध्यान फेरि यही प्रविधितर्फ फर्किएको छ।

विशेषगरी सामान्य एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने जटिल संक्रमणमा फेज उपचार उपयोगी हुनसक्ने सम्भावना देखिएको छ। फोक्सो, घाउ, हड्डी तथा अस्पतालजन्य जटिल संक्रमणमा यससम्बन्धी अध्ययन भइरहेका छन्। केही अनुसन्धानले एन्टिबायोटिक र फेजलाई संयुक्त रूपमा प्रयोग गर्दा उपचार प्रभाव बढ्नसक्ने संकेतसमेत दिएका छन्।

तर फेज उपचारलाई अहिले नै एन्टिबायोटिकको पूर्ण विकल्प मान्न मिल्दैन। विभिन्न देशमा यससम्बन्धी क्लिनिकल परीक्षण जारी छन्। यसको प्रभावकारिता, सुरक्षित मात्रा, उत्पादन गुणस्तर, शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीसँगको प्रतिक्रिया र दीर्घकालीन सुरक्षाबारे अझै पर्याप्त अनुसन्धान आवश्यक छ।

फेज उपचारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै यसको चुनौती पनि हो। एउटा फेजले सबै ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्दैन। बिरामीलाई संक्रमण गराउने ब्याक्टेरिया पहिचान गरेपछि त्यसलाई मार्न सक्ने उपयुक्त फेज खोज्नुपर्छ। गलत फेज प्रयोग गरियो भने उपचार प्रभावहीन हुन सक्छ।

त्यसैले भविष्यको फेज उपचार व्यक्तिगत चिकित्सासँग नजिक हुनसक्छ। बिरामीबाट नमुना लिने, ब्याक्टेरिया छुट्याउने, त्यसको जैविक तथा आनुवंशिक विशेषता पहिचान गर्ने र त्यसविरुद्ध प्रभावकारी फेज छनोट गर्ने प्रणाली आवश्यक पर्न सक्छ।

यही क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता र जीनोमिक्स पनि जोडिँदैछन्। ठूलो संख्यामा रहेका फेज र ब्याक्टेरियाको आनुवंशिक तथ्याङ्क विश्लेषण गरेर कुन फेज कुन ब्याक्टेरियाविरुद्ध प्रभावकारी हुनसक्छ भन्ने अनुमान छिटो गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगबारे अनुसन्धान भइरहेको छ।

भविष्यमा अस्पतालसँग स्थानीय रूपमा बढी देखिने प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाविरुद्ध उपयोगी फेजको आफ्नै सङ्ग्रह हुनसक्ने अवधारणासमेत विकसित भइरहेको छ। संक्रमण पहिचान भएपछि त्यसबाट उपयुक्त फेज छनोट गरेर व्यक्तिगत उपचार तयार गर्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्।

तर अर्को चुनौती पनि छ। ब्याक्टेरियाले एन्टिबायोटिकविरुद्ध जस्तै फेजविरुद्ध पनि प्रतिरोध विकास गर्न सक्छ। त्यसैले एउटै फेजको सट्टा विभिन्न फेज मिसाएर तयार गरिएको ‘फेज ककटेल’ प्रयोग गर्ने रणनीतिमाथि अध्ययन भइरहेको छ।

नेपालका लागि यो विषय विशेष महत्वको छ। चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्ने, आवश्यक अवधि पूरा नगर्ने, भाइरल संक्रमणमा समेत एन्टिबायोटिक खाने तथा मानिस र पशु क्षेत्रमा औषधिको अनावश्यक प्रयोग हुने समस्याले प्रतिरोधी संक्रमणको जोखिम बढाउँछ।

नेपालमा ब्याक्टेरिया पहिचान तथा एन्टिबायोटिक संवेदनशीलता परीक्षण गर्ने प्रयोगशाला क्षमता विस्तार हुँदै गएको छ। भविष्यमा फेजजस्ता लक्षित उपचार प्रयोग गर्न पनि बलियो सूक्ष्मजीव प्रयोगशाला, जीनोमिक परीक्षण र संक्रमण निगरानी प्रणाली आवश्यक हुनेछ।

तर फेज उपचारको सम्भावनाले अहिले उपलब्ध एन्टिबायोटिकलाई जथाभावी प्रयोग गर्ने छुट दिँदैन। नयाँ औषधि वा प्रविधि विकास गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ। अहिलेको पहिलो जिम्मेवारी उपलब्ध एन्टिबायोटिकको प्रभावकारिता जोगाउनु हो।

चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि नखाने, तोकिएको मात्रा र अवधि पूरा गर्ने, भाइरल संक्रमणमा अनावश्यक एन्टिबायोटिक प्रयोग नगर्ने तथा स्वास्थ्य संस्था र पशुपालन क्षेत्रमा विवेकपूर्ण औषधि प्रयोग गर्ने नीति अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

फेज उपचार कुनै चमत्कारी औषधि होइन। तर यसले चिकित्सा विज्ञानको एउटा नयाँ सम्भावना देखाएको छ। मानिसले ब्याक्टेरियाविरुद्ध नयाँ रासायनिक औषधि मात्र खोजिरहेको छैन, प्रकृतिले अर्बौँ वर्षदेखि ब्याक्टेरिया नियन्त्रण गर्न प्रयोग गर्दै आएको भाइरसलाई नै उपचारमा प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

एन्टिबायोटिकको युग समाप्त भएको छैन। तर भविष्यको संक्रमण उपचार एन्टिबायोटिकमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। फेज, जीनोमिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र व्यक्तिगत चिकित्सा जोडिँदै जाँदा संक्रमण उपचारको अर्को पुस्ता अहिलेभन्दा धेरै लक्षित, छरितो र वैज्ञानिक बन्न सक्छ।