गुट अन्त्यको घोषणा र कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्र

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले १५औँ महाधिवेशनबाट पार्टीभित्रका पुराना गुट औपचारिक रूपमा समाप्त भएको घोषणा गरेका छन्। लामो समयदेखि समूहगत प्रतिस्पर्धाले थला परेको दलमा यस्तो घोषणा आशा जगाउने विषय हो। तर गुटको नाम हटाउँदैमा गुटबन्दी हट्दैन। त्यसको परीक्षण नेताले कुन समूहसँग सम्बन्ध राख्छन् भन्नेबाट होइन, निर्णय कसरी हुन्छ र असहमति राख्नेहरूलाई कस्तो स्थान दिइन्छ भन्नेबाट हुनेछ।

कांग्रेसको नेतृत्वमा आएको परिवर्तन राजनीतिक सहकार्य र बदलिँदो शक्ति समीकरणबाट बनेको हो। थापाले पनि आफ्नो राजनीतिक यात्राका विभिन्न चरणमा फरक नेतासँग सहकार्य गरेका छन्। यसलाई कमजोरी भन्न मिल्दैन; लोकतान्त्रिक राजनीतिमा गठबन्धन र विचारको प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हुन्छ। समस्या तब जन्मिन्छ, जब सहकार्य सीमित समूहको शक्ति विस्तारमा मात्र केन्द्रित हुन्छ र फरक मत राख्नेहरूलाई निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राखिन्छ।

महाधिवेशनको मतदानअघि थापाको स्थिति बलियो देखिएको छ। सभापति पदका अर्का आकांक्षी किशोरसिंह राठौरले उम्मेदवारी फिर्ता लिएपछि श्यामकृष्ण खड्गी मात्रै प्रतिस्पर्धामा छन्। तर मतदानअघिको शक्ति सन्तुलनलाई अन्तिम जनादेश मान्न मिल्दैन। सभापति चयनपछि पार्टी सञ्चालनको जिम्मेवारी अझ ठूलो हुनेछ—विभिन्न पुस्ता, क्षेत्र, समुदाय र राजनीतिक धारका नेताकार्यकर्तालाई समान सम्मानका साथ समेट्नु।

गुटबन्दीको जरो पदको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन; अवसरको असमान वितरण, नेतृत्वमा सीमित पहुँच र निर्णयमा पारदर्शिताको अभाव पनि हो। त्यसैले नयाँ नेतृत्वले जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्दा निष्ठाभन्दा क्षमता, निकटताभन्दा योगदान र व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा संस्थागत आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। असहमतिलाई अवरोध ठान्ने होइन, नीतिको कमजोरी पहिल्याउने माध्यमका रूपमा लिनुपर्छ।

कांग्रेस एकताबद्ध हुनु पार्टीको मात्र विषय होइन। लोकतान्त्रिक अभ्यासमा लामो इतिहास बोकेको दलले आफ्नै आन्तरिक जीवनमा खुला छलफल, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र जवाफदेहिता कायम गर्न सके त्यसले समग्र राजनीतिक संस्कारलाई बल पुर्‍याउँछ। तर गुटको नाम फेरिएर नेतृत्वसँग निकट नयाँ समूह बनेमा एकताको घोषणा खोक्रो हुनेछ।

अब सभापति थापा र नयाँ नेतृत्वले शब्दलाई अभ्यासमा बदल्नुपर्छ। फरक मतलाई सम्मान गर्ने, निर्णयको आधार स्पष्ट पार्ने र सबै योग्य नेताकार्यकर्तालाई अवसर दिने संस्कार स्थापित भए मात्र गुटबन्दी कमजोर हुनेछ। कांग्रेसको एकता कुनै एक नेताको शक्तिमा होइन, सबै सदस्यले अपनत्व महसुस गर्ने संस्थागत पद्धतिमा टिक्नुपर्छ।