बडादशैंलाई विजयादशमीमा खुम्च्याउने शब्दचयन अस्वीकार्य

राजेन्द्र शर्मा

बडादशैं नेपालको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान र हिन्दू सभ्यताको जीवन्त परम्परा हो। यो दशमीको एक दिनमा सीमित चाड होइन। घटस्थापनाबाट शुरु हुने नवरात्र, देवीका नौ स्वरूपको पूजा, फूलपाती, महाष्टमी, महानवमी र विजयादशमी हुँदै कोजाग्रत पूर्णिमासम्म फैलिएको धार्मिक तथा सामाजिक उत्सव हो। विजयादशमी त्यसै पर्वको दशौँ दिन हो—सम्पूर्ण बडादशैंको अर्को नाम होइन।

यही भिन्नता सार्वजनिक सन्देशमा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। राजा ज्ञानेन्द्रले असोज ३० मा जारी गरेको शुभकामना सन्देशलाई ‘विजयादशमी २०८३’ को सन्देश भनियो। त्यसमा नवदुर्गा, सत्य र न्यायको मार्गको चर्चा छ। तर सन्देश बडादशैंको समग्र सांस्कृतिक भावबारे हो भने त्यसलाई विजयादशमीमा मात्र सीमित गर्ने नाम उचित देखिँदैन। घटस्थापना असोज २५ मा भइसकेको थियो; टीका लगाइने विजयादशमी कात्तिक ४ मा थियो। राजा ज्ञानेन्द्रको सन्देश पर्वको बीचमा आएको थियो, त्यसैले बडादशैंको व्यापक नाम प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो।

यो सामान्य शब्दको चिप्लाइ भनेर टार्न मिल्ने विषय होइन। राजसंस्था नेपालको हिन्दू इतिहास, शक्ति आराधना र सांस्कृतिक परम्परासँग लामो समय जोडिएको छ। राजा ज्ञानेन्द्रलाई आज पनि हिन्दू आस्था र राष्ट्रिय परम्पराका प्रतीकका रूपमा हेर्ने नागरिक छन्। त्यस्तो ऐतिहासिक जिम्मेवारी बोकेको व्यक्तिको सन्देशमा आफ्नै पर्वको सही र व्यापक नाम नआउनु सांस्कृतिक असावधानी हो। नवदुर्गाको नाम लिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; तिनको आराधनासँग जोडिएको पर्वलाई पनि यथार्थ नामले सम्बोधन गर्नुपर्छ।

उपराष्ट्रपति रामसहायप्रसाद यादवको सन्देश पनि विजयादशमीका नाममा आएको छ, जबकि राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलको शुभकामना सन्देशमा बडादशैं भनिएको छ। एउटै देशका उच्च पदाधिकारीबाट एउटै पर्वका लागि यति फरक नाम आउनु राष्ट्रिय सांस्कृतिक चेतनामा देखिएको कमजोरी हो। भारत वा अन्य मुलुकमा विजयादशमी वा दशहरा प्रचलित हुन सक्छ; त्यसले नेपाली पर्वलाई कुन नामले सम्बोधन गर्ने भन्ने निर्णय गर्दैन। नेपालको आफ्नै परम्परा र आफ्नै भाषिक पहिचान छ। त्यसलाई बाह्य चलनको छायामा राख्नु आत्मसम्मान होइन।

बडादशैंलाई विजयादशमीमा खुम्च्याउँदा पर्वको नौ दिनको साधना, देवीका नौ स्वरूपको पूजा, फूलपाती र महानवमीका अनुष्ठानको महत्त्व पृष्ठभूमिमा धकेलिन्छ। दशमीमा महादुर्गाले असुरमाथि विजय प्राप्त गरेको विश्वाससँगै टीका–जमरा, आशीर्वाद र दक्षिणाको परम्परा जोडिन्छ। यो विशिष्ट दिनको महिमा हो; तर पर्वको सम्पूर्ण अर्थ यही दिनमा सकिँदैन। नेपाली समाजले पुस्तौँदेखि मनाउँदै आएको बडादशैंको नाम हटाएर वा गौण बनाएर त्यसको सांस्कृतिक दायरा साँघुरो पार्नु परम्पराको सही प्रस्तुति होइन।

विदेशी संस्थाको प्रभाव र धार्मिक–जातीय गतिविधिमा हुने लगानीबारे उठेका चिन्तालाई पनि राष्ट्रहितको दृष्टिले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। दातृ निकायका रकम, परियोजना र संस्थागत सम्बन्ध पारदर्शी हुनुपर्छ; नेपालका धर्म, संस्कृति र सामाजिक संरचनामा बाह्य प्रभाव परेको छ कि छैन भन्नेबारे प्रमाणमा आधारित छानबिन हुनुपर्छ। राजा वा उपराष्ट्रपतिले विजयादशमी शब्द प्रयोग गरेकै आधारमा भारत, युरोपेली सङ्घ वा अमेरिकालाई रिझाउन खोजेको निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। तर यस्तो शङ्कालाई प्रश्न उठ्नै नदिने गरी खारेज गर्नु पनि उचित हुँदैन। राष्ट्रिय सांस्कृतिक शब्दावलीको निरन्तर विस्थापन देखिएमा त्यसको कारण र प्रभावबारे सार्वजनिक जवाफ खोजिनुपर्छ।

नेपालको संविधानले धर्मनिरपेक्षताको व्याख्यामा सनातनदेखि चलिआएको धर्मसंस्कृतिको संरक्षण र धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्वतन्त्रता समेटेको छ। त्यसैले हिन्दू परम्पराको नाम र गरिमा जोगाउन आग्रह गर्नु अन्य धर्मको विरोध होइन। सबै धर्म र आस्थाको सम्मान हुनुपर्छ; त्यससँगै नेपालको बहुसङ्ख्यक जनजीवन र ऐतिहासिक सभ्यताको आधार बनेको बडादशैंलाई यसको आफ्नै नाम र पूर्ण सांस्कृतिक अर्थमा सम्मान गरिनुपर्छ।

राष्ट्रप्रमुख, राजा, उपराष्ट्रपति वा अन्य सार्वजनिक पदाधिकारीका सन्देश केवल औपचारिक शुभकामना होइनन्; तिनले राष्ट्रिय स्मृति र सांस्कृतिक प्राथमिकता पनि व्यक्त गर्छन्। घटस्थापनादेखि शुरु भएको पर्वलाई दशमीको नाममा मात्र बाँध्नु नेपाली परम्पराको पूर्ण चित्र होइन। राजा ज्ञानेन्द्र र उपराष्ट्रपति यादवका आगामी सन्देशमा बडादशैंको समग्र पहिचानलाई स्पष्ट रूपमा सम्मान गरिनुपर्छ। आफ्नो सभ्यताको नाम आफैँले सही रूपमा उच्चारण गर्न नसक्ने राष्ट्रको सांस्कृतिक स्वाभिमान कमजोर हुन्छ।