जाडोमा मौसमी सङ्क्रमणबाट कसरी जोगिने?

एड्रियन मर्सर

चिसो मौसम शुरु भएसँगै रुघाखोकी, इन्फ्लुएन्जा, कोभिड–१९ र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी अन्य सङ्क्रमण बढ्न सक्छन्। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती, दीर्घरोग भएका व्यक्ति र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएकालाई सङ्क्रमणले गम्भीर असर पार्ने जोखिम बढी हुन्छ। त्यसैले चिसो बढ्दा शरीरलाई न्यानो राख्नुका साथै सङ्क्रमण फैलिन नदिन दैनिक व्यवहारमा ध्यान दिनु आवश्यक छ।

चिसो आफैँले रुघाखोकी वा फ्लु गराउँदैन; यी रोग भाइरसका कारण लाग्छन्। तर जाडोमा मानिसहरू बन्द कोठामा धेरै समय नजिकै बस्ने भएकाले श्वासप्रश्वासका भाइरस फैलिन सजिलो हुन्छ। अपर्याप्त हावा आवतजावतले पनि जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले कोठा न्यानो राख्दा सम्भव भएसम्म केही समय झ्यालढोका खोलेर हावा चल्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। भीडभाड भएका वा हावा नचल्ने ठाउँमा बिरामीसँग नजिकको सम्पर्क घटाउनु उपयुक्त हुन्छ।

“चिसो सहने क्षमता” उमेर, शरीरको बनावट, पोषण, शारीरिक सक्रियता, स्वास्थ्य अवस्था र बसोबासको वातावरणअनुसार फरक हुन्छ। चिसो मौसममा घरभित्रै बस्ने, घाम र शारीरिक गतिविधि कम हुने, पर्याप्त खाना नखाने वा दीर्घरोग भएका व्यक्तिलाई चिसो बढी महसुस हुन सक्छ। रक्तअल्पता, थाइराइडसम्बन्धी समस्या वा अन्य स्वास्थ्य अवस्थाले पनि चिसो असह्य हुने अनुभव गराउन सक्छ। त्यसैले अचानक चिसो सहन नसक्ने अवस्था देखिएमा त्यसलाई केवल “कमजोर प्रतिरक्षा” भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन; आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीसँग जाँच गराउनुपर्छ।

शरीरलाई चिसो मौसमसँग अभ्यस्त हुन केही समय लाग्न सक्छ। नियमित हिँडडुल र हल्का व्यायामले रक्तसञ्चार र समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्छ। मौसमअनुसार उपयुक्त लुगा लगाएर दिनको न्यानो समयमा छोटो पैदल हिँडाइबाट शुरु गर्न सकिन्छ। शरीरले सहज रूपमा सहने सीमाभित्र बाहिरी वातावरणमा समय बिताउँदै बिस्तारै अवधि बढाउनु ठीक हुन्छ। तर चिसो पानीमा डुब्ने, अत्यन्त चिसो पानीले नुहाउने वा काँपिरहने गरी शरीरलाई चिसोमा राख्ने अभ्यास आवश्यक छैन। यस्ता अभ्यासले चिसो सहने क्षमता बढाउँछ वा सङ्क्रमणबाट जोगाउँछ भन्ने भरपर्दो प्रमाण छैन; मुटु र रक्तचापसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिका लागि जोखिम पनि हुन सक्छ।

न्यानो रहनका लागि एउटै बाक्लो लुगाभन्दा तह तहमा लुगा लगाउनु उपयोगी हुन्छ। टाउको, हातखुट्टा छोप्ने र भिजेको लुगा तुरुन्त फेर्ने गर्नुपर्छ। घरभित्र बस्दा पनि विशेषतः बिहान, राति र चिसो हावा चल्दा शरीर न्यानो राख्नुहोस्। घर तताउन कोइला, दाउरा वा ग्यास बाल्दा धुवाँ बाहिर जाने उचित व्यवस्था नभए बन्द कोठामा नबाल्नुहोस्; कार्बन मोनोअक्साइड विषाक्तताले ज्यानसमेत लिन सक्छ। न्यानो पानी वा झोलिलो पेयले सहज महसुस गराउन सक्छ, तर यसले भाइरस मार्दैन वा सङ्क्रमण निको पार्दैन।

साबुनपानीले हात धुने, खोक्दा वा हाछ्युँ गर्दा कुहिनो वा टिस्युले मुख–नाक छोप्ने र प्रयोग गरिएको टिस्यु सुरक्षित रूपमा फाल्ने बानी बसाल्नुहोस्। बिरामी हुँदा सम्भव भएसम्म घरमै आराम गर्नुहोस् र अरूसँग नजिकको सम्पर्क घटाउनुहोस्। अरूको नजिक जानैपर्ने अवस्था वा भीडभाड भएको बन्द ठाउँमा मास्क लगाउन सकिन्छ। नियमित खोपबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुहोस्—विशेषगरी फ्लु र कोभिड–१९ का खोप कुन व्यक्तिलाई उपयुक्त छन् भन्ने कुरा उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र स्थानीय सिफारिसअनुसार फरक पर्न सक्छ।

सन्तुलित खाना, पर्याप्त निद्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि र धूमपानबाट टाढा रहने बानीले समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्छ। कुनै एउटा खानेकुरा, जडीबुटी, भिटामिन वा घरेलु उपायले सबै मौसमी सङ्क्रमण रोक्छ भन्ने हुँदैन। चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक खानु हुँदैन, किनकि सामान्य रुघाखोकी तथा फ्लु भाइरसका कारण हुन्छन् र एन्टिबायोटिकले भाइरसमा काम गर्दैन।

सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने, ओठ निलो देखिने, असामान्य रूपमा अलमलिने वा अत्यधिक सुस्त हुने, पानीसमेत पिउन नसक्ने वा अवस्था तीव्र रूपमा बिग्रने लक्षण देखिए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था जानुपर्छ। साना शिशु, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती तथा दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा ज्वरो वा खोकी देखिए स्वास्थ्यकर्मीसँग चाँडै परामर्श गर्नु सुरक्षित हुन्छ। ज्वरो धेरै दिन रहिरह्यो वा निको हुँदै गएको लक्षण फेरि बिग्रियो भने पनि जाँच गराउनुहोस्।

चिसो सहने क्षमता बढाउने उपाय शरीरलाई जोखिममा पार्नु होइन। न्यानो रहँदै नियमित सक्रिय हुने, पर्याप्त आराम र पोषण लिने, हावा आवतजावत कायम राख्ने र सङ्क्रमण रोक्ने बानी अपनाउनु नै जाडोमा स्वस्थ रहने व्यावहारिक बाटो हो।