रूसी राष्ट्रपति पुटिन किन विदेशमा दिशापिसाब गर्न चाहदैनन् ?

# पासाङ ल्हामु

रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनका विषयमा अनेकौं रोचक तथ्यहरू छन्, तर तीमध्ये एक विशेष र कम चर्चित कुरा हो उनी विदेश भ्रमणका क्रममा दिसा–पिसाब गर्नसमेत विशेष सतर्कता अपनाउने गर्छन्, र आवश्यकता परेमा आफ्नो मलमूत्र समेत साथ लिएर रूस फर्कने गर्छन्। यो विषय सामान्य कुरा जस्तो लागे पनि यसको पछाडि निकै गहिरो कारण लुकेको छ।

पश्चिमी मिडियाहरूका अनुसार पुटिन विगत करिब आठ वर्षदेखि, विशेष गरी सन २०१७ पछिदेखि, विदेश भ्रमणका बेला आफ्नो दिसा–पिसाबको नमूना विशेष झोलामा संकलन गरेर फर्कने गर्छन्। यो झोलालाई “सूटकेस” भनिन्छ र पुटिन स्वयंले नभए पनि उनका सुरक्षाकर्मी वा विशेष स्वास्थ्य टोलीले जिम्मेवारीपूर्वक साथमा लिन्छन्। यस्तो सूटकेसमा राखिएको जैविक नमूना कुनै हालतमा विदेशी भूमिमा छोडिँदैन।

अब प्रश्न उठ्छ के कारणले पुटिनलाई यस्तो सतर्कता अपनाउन बाध्य बनाएको हो? यसको उत्तर भनेको उनको स्वास्थ्य गोपनीयता हो। मानिसको मलमूत्रबाट धेरै संवेदनशील जानकारीहरू थाहा पाउन सकिन्छ, उदाहरणका लागि शरीरमा भएका रोगहरू, औषधि सेवन, हार्मोन सन्तुलन, मानसिक अवस्था आदि। यदि यस्तो जैविक नमूना कुनै विदेशी गुप्तचर निकायको हातमा पर्छ भने, त्यसबाट पुटिनको स्वास्थ्यस्थितिका बारेमा व्यापक विश्लेषण गर्न सकिन्छ। त्यसले राजनीतिक दृष्टिले कमजोरी प्रकट गराउन सक्ने सम्भावना हुन्छ, जुन उनी जस्तो शक्तिकेन्द्रित नेतृत्वको लागि जोखिमपूर्ण मानिन्छ।

गुप्तचर गतिविधिहरूमा आजकाल जैविक जानकारी अत्यन्त महत्वपूर्ण स्रोत बन्न थालेको छ। आधुनिक प्रविधिहरूले DNA विश्लेषणमार्फत व्यक्तिको रोगदेखि लिएर जीनसम्बन्धी पूर्वानुमानसम्म गर्न सकिन्छ। यस्तै सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै पुटिनले यस्तो निर्णय लिएका हुन्। उनी विदेशी शक्तिहरू वा प्रतिस्पर्धीहरूलाई आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाको सामान्य इशारासमेत दिन चाहँदैनन्। यदि उनी गम्भीर बिरामी छन् भन्ने संकेत बाहिरियो भने, त्यसले उनको शक्ति र रूसको आन्तरिक सन्तुलनमै असर पार्न सक्छ।

पश्चिमी सञ्चारमाध्यमहरू जस्तै ‘पेरिस म्याच’ र ‘द हिल’ का अनुसार पुटिनको यस्तो व्यवहार सन २०१७ यता खुलेर देखिन थालेको हो। केही स्रोतहरू भने यो प्रवृत्ति सन २०१० को दशकको आरम्भबाटै सुरु भएको बताउँछन्, खासगरी जब उनका स्वास्थ्यबारे हल्लाहरू सतहमा आउन थाले।

पुटिन मात्र होइन, उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ–उनले पनि विदेश भ्रमणका क्रममा आफ्नै निजी शौचालय बोक्ने गरेको कुरा सार्वजनिक भइसकेको छ। यस्तो अभ्यासले उनीहरूले आफ्नो जैविक नमूना बाह्य पहुँचबाट जोगाउन खोजेको बुझ्न सकिन्छ। तर खुला राजनीतिक प्रणाली भएका मुलुकका नेताहरूमा यस्तो व्यवहार देखिँदैन।

पुटिनको यो व्यवहार हेर्दा यसलाई असामान्य भन्न सकिए पनि रणनीतिक दृष्टिले यसमा एक किसिमको यथार्थपरक सोच देखिन्छ। राजनीतिक शक्ति जहाँ बढी केन्द्रित हुन्छ, त्यहाँ गोपनीयताको सतर्कता पनि उच्चस्तरमा पुग्छ। दिसा–पिसाबजस्तो सामान्य देखिने कुरा पनि सुरक्षा र रणनीतिक सन्तुलनको संवेदनशील मुद्दा बन्न सक्छ—विशेष गरी भ्लादिमिर पुटिनजस्ता नेताहरूको सन्दर्भमा।