एसिया-प्यासिफिकमा नयाँ भू-राजनीतिक समीकरण

एसिया-प्यासिफिक क्षेत्र आज विश्वको भू-राजनीतिक केन्द्रबिन्दु बनेको छ। चीनको आर्थिक र सैन्य उदय, भारतको बढ्दो प्रभाव, र अमेरिकाको इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिले यस क्षेत्रलाई विश्व राजनीतिको नयाँ युद्धक्षेत्र बनाएको छ। यस्तोमा, यदि भारत र चीनले एउटै कित्तामा उभिएर साझा रणनीति अपनाए, यसले क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउनेछ र अमेरिकी हितलाई चुनौती दिनेछ।

भारत र चीनको सम्बन्ध इतिहासमा सहयोग र प्रतिस्पर्धाको मिश्रण रहेको छ। १९६२ को युद्धले दुवै राष्ट्रबीच गहिरो अविश्वासको खाडल सिर्जना गर्यो, तर हालका दशकहरूमा व्यापार र निवेशको क्षेत्रमा सहकार्य बढेको छ। तथापि, सीमा विवाद जस्ता मौलिक मतभेदहरू अझै टुङ्गिएका छैनन्। दुवै देशहरू आफ्नो संप्रभुता र क्षेत्रीय अखण्डतालाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिन्छन्, र तिनीहरूका हितहरू प्रायः एकअर्कासँग टकराउँछन्। तर, BRICS र Shanghai Cooperation Organisation (SCO) जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूमा तिनीहरूको सहयोगले केही साझा हितहरू देखाउँछ। यदि तिनीहरूले गम्भीर मतभेदहरूलाई पन्छाएर व्यापक रणनीतिक साझेदारी गरे, विश्वको शक्ति सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तन आउनेछ।

अमेरिकाको इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिको मुख्य उद्देश्य चीनको बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलन गर्नु हो। यस रणनीतिमा QUAD (अमेरिका, भारत, जापान र अस्ट्रेलियाको सुरक्षा वार्ता), दक्षिण चीन सागरमा अमेरिकी नौसेनाको स्वतन्त्र नेभिगेसन अभियान, र चीनको Belt and Road Initiative (BRI) को प्रतिस्पर्धी आर्थिक विकल्पहरू समावेश छन्। यस रणनीतिको सफलताको लागि भारतको सहयोग अत्यावश्यक छ। भारत चीनको प्रत्यक्ष पडोसी र क्षेत्रीय शक्ति हो, जसले इन्डो-प्यासिफिकको केन्द्रमा अवस्थिति बनाएको छ।

यदि भारत र चीनले दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी गरे, QUAD को अस्तित्व नै संकटमा पर्नेछ। भारत QUAD को मुख्य स्तम्भ हो, र यसले चीनसँग सहयोग गरेमा, QUAD एक निरर्थक संगठन बन्नेछ। यसले अमेरिकी रणनीतिको एक प्रमुख स्तम्भ नै ढाल्नेछ। साथै, अमेरिका क्षेत्रमा आफूलाई एक्लो पर्नेछ। जापान र अस्ट्रेलिया पनि चीनको आर्थिक प्रभावको अधीनमा छन्। भारतबाटै अलग भएको अमेरिका क्षेत्रमा चीनको प्रभावलाई रोक्न गाह्रो हुनेछ। क्षेत्रीय राष्ट्रहरूले पनि आफ्नो नीति परिवर्तन गरी चीन-भारतको प्रभावक्षेत्रमा बस्न तयार हुनेछन्, जसले गर्दा अमेरिका क्षेत्रबाटै पृथक हुनेछ।

यदि अमेरिकी कूटनीतिक र सैन्य गतिविधिहरू QUAD मार्फत फेल भएमा, अमेरिकाले आफ्नो प्रभाव कायम राख्नको लागि प्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो उपस्थिति बढाउन बाध्य हुनेछ। एसिया-प्यासिफिक मार्गबाट विश्वको ठूलो व्यापार बग्छ, र अमेरिका आफ्नो आर्थिक र सामरिक हितको रक्षा गर्न चाहन्छ। चीन-भारत गठजोडले यसलाई चुनौती दिएमा, अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउनेछ। जापान, ताइवान, दक्षिण कोरिया, दक्षिण-पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूलाई चीनको प्रभावबाट सुरक्षा आश्वासन दिनु आवश्यक हुनेछ। यसको लागि अमेरिकाले तिनीहरूको क्षेत्रमा थप सैन्य अड्डा, सैन्य सामग्री, र सैनिक तैनाथ गर्नेछ। अमेरिका आफ्नो वैश्विक नेतृत्व चीनलाई नदिने संकल्प लिएको छ। चीन-भारत गठजोडले यसलाई ठूलो चुनौती दिएमा, अमेरिका क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति बढाएर नै जवाफ दिनेछ।

तथापि, भारत र चीनको दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारीको सम्भावना निकै कम छ, किनभने तिनीहरूका राष्ट्रिय हितहरू, विशेष गरी सीमा र क्षेत्रीय प्रभुत्वको प्रश्नमा, टकराउँछन्। तर, यदि यस्तो असम्भव घटना घट्यो भने, यसले एसिया-प्यासिफिक क्षेत्रमा अमेरिकाको वर्तमान रणनीतिलाई पूर्ण रूपमा फेल गराउनेछ। यसको प्रतिक्रियास्वरूप, अमेरिका आफ्नो शक्ति र प्रभाव कायम राख्नको लागि क्षेत्रमा आफ्नो सैन्य, कूटनीतिक र आर्थिक उपस्थिति बढाउनेछ, जसले गर्दा क्षेत्रमा तनाव र शक्ति प्रतिस्पर्धा थप तीव्र हुनेछ। अन्त्यमा, एसिया-प्यासिफिक विश्व शक्तिको खेलको मैदान बन्नेछ, जहाँ सानो-ठूलो राष्ट्रहरूले ठूलो शक्तिहरूको बीचको तनावबाट प्रभावित हुनेछन्।

यसैले, एसिया-प्यासिफिक क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता कायम गर्न दुवै महाशक्तिहरूबीच सहयोग र सन्तुलन आवश्यक छ। भारत र चीनले आपसमा विश्वास बढाउनुका साथै अमेरिकाले पनि कूटनीतिक सूझबूझका साथ आफ्नो रणनीति अगाडि बढाउनु जरुरी छ।