यासुकुनि मन्दिरको विवाद र जापानी गठबन्धन सरकारको भविष्य

# लक्की चन्द

जापानको गठबन्धन सरकार बनाउने प्रक्रियामा यासुकुनि मन्दिर भ्रमणको विवादले गम्भीर चुनौती उत्पन्न गरेको छ। शनिबार लिबरल डेमोक्र्याटिक पार्टी (एलडीपी) को नवनिर्वाचित अध्यक्ष सानाए टकाइची र गठबन्धन साझेदार कोमेइतो पार्टीका प्रतिनिधि टेट्सुओ साइतोबीच भएको भेटघाटमा यो मुद्दा केन्द्रीय बन्यो। साइतोले यस भ्रमणले कूटनीति र अन्य क्षेत्रमा पार्न सक्ने नकारात्मक प्रभावको चासो व्यक्त गर्दै स्पष्ट रूपमा भनिएको छ कि यी चासाेहरूको समाधान नभएसम्म गठबन्धन सरकारको गठन अगाडि बढाउन सम्भव छैन। यस घटनाले जापानको आन्तरिक राजनीतिमा ऐतिहासिक विरासतको बोझ र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा यसको प्रभावलाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ।

कोमेइतो, जुन एक शान्तिवादी बौद्ध संगठन सोका गक्काईसँग सम्बन्धित छ, ऐतिहासिक रूपमा यासुकुनि मन्दिर भ्रमणको विरोधी रहेको छ। एलडीपीको दक्षिणपन्थी गुटका प्रतिनिधि ताकाइचिकोको मन्दिर भ्रमणको निरन्तरताले उनको कट्टरपन्थी गठबन्धन साझेदारबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। यो मात्र धार्मिक वा सांस्कृतिक मामला होइन, बरु जापानको युद्धपूर्व औपनिवेशिक विस्तार र युद्ध अपराधसँगको सम्बन्धलाई स्वीकार्ने वा अस्वीकार्ने राजनीतिक प्रश्न हो। साइतोले “समर्थकहरूमा ठूला चिन्ता र शंकाहरू” रहेको उल्लेखले यो मुद्दा मात्र नीतिगत भन्दा मतदाताको स्तरमा पनि गठबन्धनको लागि जोखिम बन्न सक्ने देखाउँछ।

यासुकुनि मन्दिरको विवाद यसले दोस्रो विश्वयुद्धका १४ जना “क्लास-ए” युद्ध अपराधीहरूलाई समेत सम्मानित गरेको हुनाले हो। यी अपराधीहरूलाई अमेरिका नेतृत्वमा सैन्य अदालतले युद्ध अपराधको दोषी ठहर गरेको थियो। यसरी युद्ध अपराधीहरूलाई सम्मानित गर्नु मन्दिरलाई जापानी सैन्यवाद र आक्रमणको प्रतीक बनाउँछ। टकाइचीले २०२४ मा प्रधानमन्त्री बने पनि मन्दिर भ्रमण जारी राख्ने उनको इच्छाले छिमेकी देशहरूसँग सम्बन्धमा तनाव बढाउने स्पष्ट जोखिम छ। उनको अगष्ट १५ को भ्रमण, जुन जापानको आत्मसमर्पणको मिति हो, ले यस प्रतीकात्मकतालाई राम्रोसँग उजागर गर्दछ।

एलडीपी अध्यक्षीय निर्वाचनमा टकाइचीले यस मुद्दालाई स्पष्ट रूपमा उठाउनुभएन। प्रधानमन्त्री नियुक्त हुने भए डाइटको मतदानमा उनले “मृतकहरूलाई सम्मान गर्ने र शान्तिको लागि प्रार्थना गर्ने तरिकाको बारेमा उचित समयमा उचित निर्णय गर्ने” र “यसलाई कूटनीतिक मुद्दा नबनाउने” बताइन्। यो अस्पष्टताले आन्तरिक राजनीतिमा दक्षिणपन्थी समर्थकलाई सन्तुष्ट पार्ने र साथै अन्तर्राष्ट्रिय आलोचनालाई कम गर्ने रणनीतिको संकेत गर्छ। तर, यसले दीर्घकालीन रूपमा जापानको विदेश नीतिमा अस्थिरता ल्याउने सम्भावना रहेको छ।

चीनले यासुकुनि मन्दिर भ्रमणलाई लगातार विरोध गर्दै आएको छ र यसलाई एसियाली छिमेकीहरूमा जापानी सैन्यवादको प्रतीकको रूपमा हेर्छ। चीनको विदेश मन्त्रालयले अगष्ट १६ मा यसलाई “ऐतिहासिक न्याय र मानवीय अन्तरात्माको लागि चुनौती” भनी कडा विरोध जनाएको थियो। चीनले जापानसँग कडा प्रतिवाद पनि पेश गरेको छ। चीनको माग स्पष्ट छ: जापानले आक्रमणको इतिहासलाई सामना गर्नुपर्छ, यासुकुनि जस्ता ऐतिहासिक मुद्दाहरूमा सतर्क रहनुपर्छ, सैन्यवादसँग पूर्ण रूपमा विच्छेद गर्नुपर्छ र शान्तिपूर्ण विकासको मार्गमा रहनुपर्छ। यो स्थिति केवल चीनसम्म सीमित नभई कोरिया र दक्षिणपूर्वी एसियाका अन्य देशहरूले पनि साझा गर्छन्।

यासुकुनि मन्दिरको विवाद केवल अतीतको स्मरणको विवाद होइन, बरु जापानले आफ्नो भविष्यको भूमिका र क्षेत्रीय सम्बन्धहरू कसरी परिभाषित गर्छ भन्ने प्रश्न हो। टकाइची र एलडीपीको लागि, गठबन्धन सरकार बनाउनको लागि आन्तरिक राजनीतिक सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय दबावबीच मार्ग निकाल्नु जरुरी छ। कोमेइतोले देखाएको दबावले गठबन्धन राजनीतिमा यस मुद्दाको संवेदनशीलतालाई देखाउँछ। जापानले युद्धको इतिहाससँग सामना नगरी र छिमेकी देशहरूको भावनालाई ठेस पुर्याउने कार्यहरू जारी राख्यो भने, क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव र विश्वसनीयता दुवैमा कमी आउनेछ। जापानी नेतृत्वले इतिहासलाई विकृत गर्ने प्रयासहरूलाई “अत्यन्त निकृष्ट र आत्म-अपमानजनक” भन्ने चीनको भाषाले यसको गम्भीरतालाई राम्रोसँग व्यक्त गर्दछ। अन्ततः, जापानको लागि शान्तिपूर्ण विकासको मार्ग नै यसको राष्ट्रिय हित र क्षेत्रीय स्थिरताको लागि सबैभन्दा उपयुक्त रणनीति हो।