चीनको मौसमी प्रविधिमा अग्रगामी विकास र यसको वैश्विक योगदान
# फु यू हाई
चीनले पछिल्लो दशकमा मौसमी प्रविधि र सेवामा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ, जसको प्रत्यक्ष प्रमाण विश्वकै सबैभन्दा ठूलो, सबैभन्दा व्यापक र एकीकृत मौसमी अवलोकन प्रणालीको निर्माण हो। चीन मौसम प्रशासन (China Meteorological Administration – CMA) का उप-प्रशासक बी बाओगुईले १४औं पाँच-वर्षीय योजना (२०२१–२०२५) अन्तर्गत हालसम्मको प्रगति प्रस्तुत गर्दै यो जानकारी सार्वजनिक गरेका हुन्।
यस प्रणालीले भूमि, समुद्र, वायु र अन्तरिक्ष-आधारित प्रविधिहरूलाई समाहित गर्दै एक अत्याधुनिक, बहुआयामिक मौसमी निगरानी नेटवर्कको रूपमा काम गर्छ। यो एकीकृत प्रणाली अन्तर्गत हालसम्म नौ वटा फेंगयुन (Fengyun) मौसमी उपग्रह सञ्चालनमा छन्, जसले पृथ्वीको मौसम, जलवायु र आपतकालीन स्थितिको निगरानीमा प्रमुख भूमिका खेलेका छन्। यिनका साथै ८४२ मौसम रडार र ९०,००० भन्दा बढी भूमि आधारित अवलोकन स्टेशनहरू जडान गरिएका छन्, जसले राष्ट्रिय र क्षेत्रीय स्तरमा उच्च-घनत्वको मौसम निगरानी सम्भव बनाउँछ।
चीनद्वारा आफ्नै प्रविधिमा आधारित “बेइदोउ साउन्डिङ प्रणाली” (Beidou sounding system) ले पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा महत्त्वपूर्ण स्थान बनाएको छ। यो प्रणालीले वातावरणीय साउन्डिङ (वायुमण्डलीय अवलोकन) मा अमेरिकाको जीपीएस प्रविधिको एकाधिकार तोड्दै नयाँ विकल्पको रूपमा उदाएको छ। यसले वायुमण्डलीय तापमान, चाप, आर्द्रता र अन्य मौसम सम्बन्धी सूचकाङ्कहरूको धेरै सटिक अवलोकन गर्न मद्दत पुर्याएको छ, जुन मौसम पूर्वानुमानको सन्दर्भमा क्रान्तिकारी कदम मानिन्छ।
१४औं पाँच-वर्षीय योजनाको अवधिमा चीनको मौसम रडार नेटवर्कले उल्लेखनीय उन्नति गरेको छ। हाल यस प्रणालीले देशको ९० प्रतिशतभन्दा बढी घना जनसंख्या रहेका क्षेत्रहरू ढाक्न सफल भएको छ, जसको अर्थ प्रायः सबैजसो शहरी तथा ग्रामीण बस्तीहरूमा गम्भीर मौसमी घटनाहरूको निगरानी र पूर्वानुमान समयमै गर्न सकिने अवस्था सिर्जना भएको छ।
गम्भीर मौसम पहिचान तथा प्रतिक्रिया क्षमतामा पनि चीनले विशेष प्रगति गरेको छ। अहिले चीनको राष्ट्रव्यापी संयुक्त गम्भीर मौसम पत्ता लगाउने दर ८० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ। यसले विशेषगरी आँधी, मुसलधारे वर्षा, तुषाराे, चट्याङ्, धूलो हुरीजस्ता मध्य-स्तरीय जोखिमपूर्ण मौसमी घटनाहरूको पहिचानमा विश्वसनीयता र समयानुकूल चेतावनी दिने क्षमतामा वृद्धि ल्याएको छ।
अवलोकन क्षमतामा थप मजबुती ल्याउनका लागि CMA को प्रणालीमा हालसम्म ३५ वटा साना व्यावसायिक मौसमी उपग्रहहरू समावेश गरिएका छन्। यी उपग्रहहरूले मौसमी डेटा संकलनमा विविधता ल्याएको छ र विशेष गरी “ओकल्टेशन” (signal occultation) को अवस्थामा पनि फेंगयुन प्रणालीको क्षमता कायम राख्न मद्दत पुर्याएका छन्। यस प्रकार CMA ले जटिल परिस्थितिमा समेत डेटा प्रवाह निरन्तर कायम राख्न सफल भएको छ।
मौसमी जोखिम न्यूनीकरणका क्षेत्रमा CMA ले बहु-जोखिम प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली पनि सुरु गरिसकेको छ। सन् २०२५ भित्र यसको पूर्ण कार्यान्वयनको लक्ष्य राखिएको भए पनि २०२५ को जुलाईमै यो प्रणाली विश्वका थुप्रै देशहरूमा लागू भइसकेको छ। यस प्रणालीले एकैपटक विभिन्न प्रकारका जोखिमहरू जस्तै आँधी, बाढी, गर्मी लहर, चिसो लहर आदिको साँकेितक चेतावनी दिने क्षमता राख्छ, जसले आपतकालीन व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाएको छ।
चीनले यस प्रविधिको लाभ केवल आफ्नै देशमा सीमित नराखी विश्वव्यापी साझेदारीको दृष्टिले समेत काम गरिरहेको छ। CMA ले उच्चस्तरीय प्रारम्भिक चेतावनी अभ्यासहरू र उन्नत मौसमी सेवाहरू विश्वका विभिन्न देशहरूसँग साझा गर्दै आएको छ। यसका माध्यमबाट CMA ले प्रारम्भिक चेतावनी प्लेटफर्महरूको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल विकासमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
वर्तमानमा CMA ले १२ वटा प्रमुख श्रेणीहरूमा १०० भन्दा बढी मौसमी डेटा उत्पादनहरू सार्वजनिक पहुँचमा उपलब्ध गराएको छ। यी सेवा विश्वभरका १५३ देश र क्षेत्रहरूलाई उपलब्ध छन्, जसले CMA लाई विश्व मौसमी सेवाको एक महत्त्वपूर्ण प्रदायकको रूपमा स्थापित गरेको छ। यस्तो खुला डेटा प्रवाह र पारदर्शिता विश्वभर मौसमी पूर्वानुमान, अनुसन्धान तथा आपतकालीन व्यवस्थापनमा सहयोगी भएको छ।
निष्कर्षमा, चीनले आफ्नो मौसमी प्रविधि र पूर्वानुमान क्षमताको तीव्र विकास मात्र गरेको छैन, उसले यो विकासलाई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र साझा हितका लागि उपयोग गरेर वैश्विक मौसम विज्ञान क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। CMA को प्रयासले न केवल चीनमा प्राकृतिक प्रकोपको पूर्वतयारीमा सुधार ल्याएको छ, तर विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई पनि मौसमसम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याएको छ। यस्तो प्रविधि-सम्पन्न, खुला र समावेशी दृष्टिकोणले मौसम विज्ञानको भविष्यलाई अझ सुरक्षित, समावेशी र उत्तरदायी बनाउन दिशा दिएको छ।
