नेपालमा चलिरहेको राजनीतिक र सुरक्षा परिस्थिति: आगलागी, आन्दोलन र विदेशी सम्बन्ध

# मदन रेग्मी
अध्यक्ष : चीन अध्ययन केन्द्र

देशभरि चलिरहेको आगलागीको बावजुद पनि नेपाली सेनाले कुनै भूमिका ननिभाएको आलोचना चलिरहेको छ। सेनाको परिचालनका लागि संकटकालीन स्थिति घोषणा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले संकटकाल लगाउनुभएन, किनभने उहाँको मुख्य लक्ष्य प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई हटाउने रहेको र सरकार बनाउने र हालको संविधानलाई निरन्तरता दिने मात्र रहेको भन्ने सुनियो। राष्ट्रपति पौडेललाई दिल्लीको विश्वसनीय व्यक्ति मानिन्छ। आगलागीको घटनामा गम्भीर आरोप लागिरहेको छ; न्यूयोर्क टाइम्सले उल्लेख गरेअनुसार काठमाडौंका महत्त्वपूर्ण स्थानहरूमा पेट्रोल मात्र नभएर अन्य प्रज्वलनशील पदार्थ प्रयोग गरिएको र आगो चाँडै बढोस् भनेर सिंहदरबारको ढोका खुला राखिएको एक विशेषज्ञले बताएका छन्। प्रत्यक्षदर्शीहरूले ‘टिओबी’ लेखिएको कालो टिसर्ट लगाएका व्यक्तिहरूले आगो लगाएको देखेको दाबी गरेका छन्।

यी विध्वंसक कार्यहरूको छानबिनमा – यो कसले गर्यो, विदेशी वा स्वदेशीले, र ‘टिबेटन ओरिजिन ब्लड’ (TOB) लेखिएको टिसर्ट लगाएको समूहलाई भाडामा लिइयो कि अरू कसैले पठायो भन्ने बारेमा अनिश्चितता छ। सरकारले छानबिन गर्ने जिम्मा लिएको छ, तर न्यूयोर्क टाइम्सको एउटा प्रतिवेदनले यसको प्रभावकारितामा सन्देश गर्दै सात वर्षमा पनि यो काम पूरा नहुने बताएको छ।

नेपालमा चलिरहेको जेनजी आन्दोलन एक वैश्विक घटना हो; यी आन्दोलनकारीहरू बाहिरबाट निर्देशित छैनन्। संसारको धेरै ठाउँमा यस्तै आन्दोलनहरू उठिरहेका छन्, जस्तो भारतमा पनि यो आन्दोलन उदाइरहेको छ, जहाँ बेरोजगार युवाहरू सहभागी छन्। नेपालको आन्दोलनले भारतमा पनि प्रभाव पार्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले जेनजी आन्दोलनको प्रशंसा गर्दै यो रोकिने आन्दोलन नभएको बताएका छन्, साथै उनी नेपालका जेनजीहरूसँग सम्पर्क गर्ने प्रयास पनि गरिरहेका छन्। बालेनको नेतृत्वमा रहेको यस आन्दोलनले चीन र भारतबीच समान मित्रताको नीति अपनाउने घोषणा गरेको छ, तथापि यसले राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न सकेको छैन।

नेपालको खुला सीमाको कारण यसको सुरक्षामा जोखिम रहेको छ। भारतले आवतजावतमा कडाइ गरेजस्तो देखिए पनि, उसले आफ्नो सीमा नेपालतर्फ मिच्न छाडेको छैन, हालसालै भारतीय सीमा बलले नेपाली सीमा स्तम्भहरू उखेल्ने काम गरिरहेको समाचार आएको छ। सरकार जेन्जि कसैले पनि यस वारेमा ध्यान दिएका छैनन्। मोदी सँग यसवारे राम्रोसँग कुरा गरे उनले मद्दत गर्न सक्छन। नेपाली सरकारले यो गम्भीर विषयलाई लगभग बेवास्ता गरेको छ। मोदीसंग राम्रोसँग कुरा गर्न सकिएमा यो सीमा विवाद समाधान गर्ने एउटा बाटो हुन सक्छ। मोदीले अमेरिकासँग नझुक्ने सार्वजनिक रुख अपनाए पनि, उनी वास्तवमा वासिंगटनसंग सम्बन्ध सुधार्न सक्रिय रूपमा काम गरिरहेका छन्।

अन्त्यमा, हालको सरकार जेनजी आन्दोलन र सेनाको गठबन्धनबाट बनेको हो, तथापि यसले आन्तरिक जटिल चुनौतीहरू र शक्तिशाली छिमेकी राष्ट्रहरूको दबावको सामना गर्दैछ।