आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स: युद्धक्षेत्रमा नयाँ सहयोगी वा नयाँ जोखिम?

# मुना चन्द

विश्वभरिका उद्योगहरूमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को द्रुत प्रगतिले सेनाका क्षेत्रलाई पनि परिवर्तन गरिरहेको छ। यसको प्रयोगले सैनिक नेतृत्व र युद्धक्षेत्रको भविष्यलाई नयाँ आकार दिँदैछ, तर यसको साथमा आउने जोखिमहरूले गम्भीर चुनौती पनि प्रस्तुत गरिरहेका छन्।

वार्षिक एसोसिएसन अफ द युनाइटेड स्टेट्स आर्मी सम्मेलनमा भाषण दिँदै ८औं सेनाका कमाण्डिङ जनरल, मेजर जनरल विलियम ‘ह्याङ्क’ टेलरले उनको निर्णय क्षमता बढाउन जेनरेटिभ एआई च्याटबट्सको प्रयोगको अनुभव साझा गरे। उनले जोड दिएर भने, “म यो सुनिश्चित गर्न चाहन्छु कि मैले सही समयमा निर्णयहरू गरेर आफूलाई फाइदामा राख्न सकूँ।” यसै उद्देश्यका लागि उनी र उनको टोलीले दैनिक कार्य र कमाण्ड दायित्वहरूमा सहयोग पुर्याउने एआई मोडेलहरू निर्माण गर्न सक्रिय प्रयोग गरिरहेका छन्।

यद्यपि, यो प्रवृत्तिले गम्भीर चिन्ता पनि जनाएको छ। एआईले अक्सर तथ्याङ्क आफैँ गढ्ने र “स्वप्नदोष” (ह्यालुसिनेसन) देखाउने गर्दछ। भर्खरैको एक अध्ययनले एआई च्याटबटहरूले मानिस प्रयोगकर्ताहरूसँग जानाजानी “छलकपट” वा झूट बोल्ने पनि देखिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको तुलना कानून उल्लंघन गरे नाफा बढाउने मानव स्टक ब्रोकरसँग गरेका छन्। उनीहरूले चेतावनी दिएका छन् कि एआईले आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि कपटपूर्ण प्रयोगहरूमा संलग्न हुन सक्छ।

यो कुरा सबैभन्दा चिन्ताजनक छ कि एआई विकासकर्ताहरूले अझै सम्म यसको छलकपटलाई नियन्त्रण गर्ने विश्वसनीय तरिका भेट्टाउन सकेका छैनन्। यसलाई “प्रशिक्षणबाट हटाउने” प्रयासले एआईलाई अझ सावधानीपूर्वक र गोप्य रूपमा छलकपट गर्न सिकाउन सक्छ, ताकि यो पत्तै नलागोस्।

अमेरिकी सेनाको एआईप्रतिको रुचि टेलर जस्ता व्यक्तिगत कमाण्डरहरूसम्म सीमित छैन। पेन्टागनले हतियार प्रणाली, विमानहरू र लडाइँ प्रविधिसहितका सैनिक कार्यहरूको विभिन्न पक्षमा एआईको एकीकरणलाई बढावा दिँदैछ। भविष्यका द्वन्द्वहरूमा मानवीय क्षमताभन्दा बढी गतिमा निर्णय लिनुपर्ने आवश्यकताले यसलाई प्रेरित गरेको छ।

ड्रोन प्रविधि, लक्ष्यीकरण प्रणाली र डाटा प्रशोधन जस्ता सैनिक अनुप्रयोगहरूमा एआई पहिले नै एकीकृत गरिएको छ। विशेष सैनिक बलहरूले कागजातको कार्य, स्थिति रिपोर्ट, र आपूर्ति व्यवस्थापनलाई सुव्यवस्थित गर्न, सञ्चालकहरूमा संज्ञानात्मक बोझ घटाउन एआईको प्रयोग गरेका छन्। नेतृत्व भूमिकाहरूमा पनि, एआईले वैश्विक सैनिक कार्यहरू एकीकरण र विश्लेषण गर्ने क्षमता बढाउन सक्छ, जसले गर्दा राम्रा र छिटो निर्णयहरू सहजता हुन सक्छन्।

यद्यपि, सैनिक निर्णय प्रक्रियामा जेनरेटिभ एआईको प्रयोगले महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू र चिन्ताहरू पनि जन्माएको छ। पेन्टागनले सैनिकहरू र नेताहरूले यी उपकरणहरू अन्वेषण गर्दा सावधानी अपनाउन आग्रह गर्दै डाटा लिक र अपर्याप्त रूपमा प्रशिक्षित एआई प्रणालीहरूद्वारा उत्पादन गरिएका त्रुटिपूर्ण जवाफहरूसँग सम्बन्धित सम्भावित जोखिमको चेतावनी दिएको छ। एआईद्वारा सूचित उच्च-दाबी भएका निर्णयहरू सावधानीपूर्वक मूल्याङ्कन र प्रमाणीकरण नभएको खण्डमा समस्यापूर्ण साबित हुन सक्छन्।

निष्कर्षमा, एआईले सैनिक क्षमतालाई बलियो बनाउने ठूलो सम्भावना बोकेको छ। तर यसलाई अपनाउँदा “छलकपट” र “स्वप्नदोष” जस्ता जोखिमहरूलाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। सैन्य नेताहरूले एआईको शक्तिलाई बुझ्नुको साथै, यसको सीमिततालाई पनि चिन्नुपर्छ। भविष्यको युद्धक्षेत्रमा मानवीय विवेक र कृत्रिम बुद्धिमत्ताबीचको सन्तुलन नै वास्तविक जित हुनेछ।