नेपाली विद्यार्थीको निर्माण ‘स्लिपर्स उपग्रह’ अन्तरिक्ष पुग्यो

# लक्की चन्द

नेपालका विद्यार्थीहरूले आफ्नै हातले निर्माण गरेको शैक्षिक उपग्रह ‘स्लिपर्स२स्याट’ अन्तरिक्षको यात्रामा परिक्रमा गर्न थालिसकेको छ। चीनको वाणिज्यिक अन्तरिक्ष कम्पनी सिएएस स्पेसले बुधबार लिजियान-१ वाहक रकेटबाट संयुक्त अरब इमिरेट्स, इजिप्ट र नेपालका तीन अन्तर्राष्ट्रिय उपग्रह सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गर्यो। यसले नेपालमा अन्तरिक्ष शिक्षा र प्रविधि सशक्तिकरणको नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ।

यस ऐतिहासिक प्रक्षेपणको केन्द्रमा रहेको ‘स्लिपर्स२स्याट’ (एस२एस) उपग्रह नेपालको तेस्रो १यू क्युबसेट हो। अन्तरिक्ष प्रतिष्ठान नेपाल र एमेच्युर रेडियो डिजिटल कम्युनिकेसन्स फाउन्डेसनले संयुक्त रूपमा सञ्चालन गरेको यस परियोजनाले सामाजिक रूपमा सीमान्तकृत समुदाय, कम आय भएका परिवार र आदिवासी जनजातिहरूलाई लक्षित गरी अन्तरिक्ष विज्ञानमैत्री शिक्षा पुर्याउने महत्वाकांक्षा राख्दछ। उपग्रहको मुख्य उद्देश्य नेपालका जुनियर-हाई विद्यार्थीहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा उपग्रह डिजाइन र निर्माणको व्यावहारिक ज्ञान दिनु हो। यसले एमेच्युर रेडियो ब्यान्डहरूमा सफ्टवेयर-आधारित डिजिटल रिपीटर प्रणालीको प्रदर्शन गरी विश्वव्यापी रेडियो प्रयोगकर्ताहरूलाई सेवा पुर्याउनेछ।

यो सफलता नेपालको लागि अन्तरिक्ष प्रविधिको क्षेत्रमा आत्मनिर्भर हुने दिशामा पहिलो ठूलो कदम हो। यसले देशभित्र वैज्ञानिक चेतनाको नयाँ लहर सिर्जना गर्दै युवा मस्तिष्कहरूलाई विज्ञान र प्रविधि अभिमुख हुन प्रेरित गर्ने अपेक्षा छ। उपग्रहले सञ्चालन गर्ने डिजिटल रिपीटर प्रणालीले भौगोलिक रूपले दुर्गम क्षेत्रहरूमा सञ्चार सेवा विस्तार गर्न मद्दत गर्न सक्छ, जसले शिक्षा, स्वास्थ्य र आपतकालीन सेवाहरूमा ठूलो योगदान दिनेछ। नेपालले यसबाट आफ्नो उपग्रह प्रविधिको विकासमा तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा प्रवेश गर्ने मार्ग प्रशस्त भएको छ।

चीनको सिएएस स्पेसले यस मिशन मार्फत आफ्नो वाणिज्यिक अन्तरिक्ष सेवाको विस्तार गर्दै विश्वव्यापी ३२ उपग्रह ग्राहकहरूलाई सेवा प्रदान गरिसकेको छ। लिजियान-१ रकेटको यो ११औँ कक्षीय उडान थियो जसले ८४ उपग्रहहरू ११ टनभन्दा बढी पेलोड सहित कक्षमा पुर्याइसकेको छ। संस्थाको भविष्यका योजनाहरूमा प्याराशुट रिकभरी, ग्रिड-फिन ल्याण्डिङ्ग नियन्त्रण, र पुन: प्रयोग योग्य इन्जिन जस्ता उन्नत प्रविधिहरू समेट्नेछ। साथै, लिहोङ श्रृङ्खलाको पूर्ण रूपमा पुन: प्रयोग योग्य अन्तरिक्ष यानले अन्तरिक्ष पर्यटन र वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्षेत्रमा नयाँ क्रान्ति ल्याउने संस्थाको दावी छ।

यस अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको सफलताले नेपाललाई वैश्विक अन्तरिक्ष समुदायसँग जोड्दै दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा अन्तरिक्ष प्रविधिको एक उदाउँदाे केन्द्र बन्ने सम्भावना बलियो बनाएको छ। ‘स्लिपर्स२स्याट’ को उडानले देखाएजस्तै सानो र मध्यम आय भएका राष्ट्रहरूले पनि अन्तरिक्ष प्रविधिबाट समावेशी र रणनीतिक लाभ लिन सक्नेछन्। नेपाली युवाहरूको हातबाट जन्मेको यो उपग्रह केवल एक टुक्रा प्रविधि मात्र होइन, नेपालको वैज्ञानिक स्वप्न र अभियानको प्रतीक बनेको छ। यसले अन्तरिक्ष प्रविधिको भविष्य सबैको लागि सुलभ र समावेशी हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ, जसले नेपालको शैक्षिक र प्राविधिक ढाँचामा ठूलो परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।