निजामती प्रशासनको ओरालो यात्रा: कर्मचारी प्रशासनको भूमिका एवं जिम्मेवारी

# लक्की चन्द 

नेपालको निजामती प्रशासन “डुब्दै-डुब्दै” आजको अवस्थामा पुग्नुकाे प्रमुख कारण कर्मचारी प्रशासन र त्यसको नेतृत्व नै हो। निजामती प्रशासनको अवनतिको कारण, कर्मचारी प्रशासनको भूमिका र सम्भावित समाधानहरूको विश्लेषण गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

निजामती प्रशासनको संरचनामा कर्मचारीहरू स्थायी तत्व हुन्, जसले नीतिगत परिवर्तनहरूबाट अप्रभावित रही देशको प्रशासनिक ढाँचालाई सञ्चालन गर्छन्। तर यही स्थायित्वले कतिपय अवस्थामा जवाफदेहिताको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप र सुधारविरोधी मानसिकताजस्ता समस्याहरू जन्माएको छ। कर्मचारीतन्त्रमा स्पष्ट जवाफदेहिताको संरचना कमजोर भएको छ। कर्मचारीहरूको नियुक्ति, पदोन्नति र स्थानान्तरणमा राजनीतिक हस्तक्षेपले योग्यताको साटो सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ। परिवर्तन र सुधार विरुद्धको प्रतिरोधक क्षमता कर्मचारी प्रशासनमा विकसित भएको छ।

कर्मचारी प्रशासनको उच्च स्तरीय नेतृत्वमा योग्यता, अनुभव र नैतिकताको कमी देखिन्छ। नेतृत्वको असफलताले सम्पूर्ण प्रशासनिक संरचनामा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ। निजामती प्रशासनमा कर्मचारीहरूले नोकरशाही प्रक्रियालाई सुविधाको साटो बाधाको रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। लालफित्ताहरू, ढिलाइ र जिम्मेवारीबाट पलायन नोकरशाहीको नयाँ संस्कृति बनेको छ।

भ्रष्टाचार, पक्षपात र अनियमितताले निजामती प्रशासनको विश्वसनीयतामा गम्भीर प्रहार गरेको छ। कर्मचारीहरूको नैतिक मूल्यमान्यतामा झर्ने प्रवृत्तिले प्रशासनलाई कमजोर बनाएको छ। प्राविधिक योग्यता, नवीनताको अनुकूलन र सेवा प्रदान गर्ने क्षमतामा कर्मचारीहरू पछि परेका छन्। प्रशिक्षण र क्षमता विकासका कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा लागू हुन सकेका छैनन्।

यसको परिणामस्वरूप सार्वजनिक सेवाको गुणस्तरमा कमी आएको छ र नागरिकहरूलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न नसक्ने अवस्था बनेको छ। ढिलाइ र जटिल प्रक्रियाहरूले विकास निर्माणका कार्यहरूलाई बाधा पुर्याएको छ। जनताको प्रशासनप्रतिको विश्वास घट्दै गएको छ र राज्यले आफ्ना नीतिहरू कार्यान्वयन गर्न अप्ठ्यारो महसुस गरेको छ।

यस अवस्थालाई सुधार्न पारदर्शी, योग्यतामा आधारित र प्रतिस्पर्धात्मक कर्मचारी चयन प्रक्रियामा सुधार आवश्यक छ। कर्मचारीहरूको कार्यप्रदर्शनको नियमित मूल्याङ्कन र जवाफदेहिताको संरचना कायम गर्नुपर्छ। कर्मचारीहरूमा नैतिक मूल्य र अखण्डताको विकासका लागि प्रशिक्षण र संस्थागत उपाय जरुरी छ। निरन्तर क्षमता विकास, प्राविधिक ज्ञान अद्यावधिकरण र नवीनताको अनुकूलनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। योग्य, अनुभवी र नैतिक रूपमा मजबूत नेतृत्वको विकास गर्नुपर्छ।

निजामती प्रशासनको अवनतिमा कर्मचारी प्रशासन र त्यसको नेतृत्वको भूमिका निर्णायक रहेको छ। यसलाई सुधार्नका लागि संरचनात्मक, प्रक्रियागत र सांस्कृतिक सुधारहरू आवश्यक छन्। कर्मचारीहरूले मात्रै प्रशासनलाई डुबाएन, उद्धार गर्न पनि सक्छन् भन्ने विश्वासका साथ यथास्थितिलाई चुनौती दिन आवश्यक छ। प्रशासनलाई सेवा प्रदायक संस्थाको रूपमा पुनर्स्थापित गर्न नैतिकता, जवाफदेहिता र क्षमतामा आधारित नयाँ संस्कृतिको निर्माण नै आजको आवश्यकता हो।