जोर्डन ब्राउन प्रकरण : अव्यवस्थित सीमाबाट विदेशीको अनधिकृत प्रवेश

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

अमेरिकी नागरिकका रूपमा परिचय दिएका जोर्डन ब्राउन, जसलाई केही भारतीय सञ्चारमाध्यमले साम ब्राउनसमेत उल्लेख गरेका छन्, भारतको उत्तर प्रदेशस्थित महाराजगञ्जबाट निर्धारित अध्यागमन मार्ग छलेर नेपाल प्रवेश गर्न खोज्दा गत शनिबार पक्राउ परेका छन्। उनको अन्तिम गन्तव्य नेपाल रहेको बयान सार्वजनिक भएपछि यो घटनाले एक व्यक्तिको यात्रा मात्र होइन, नेपाल–भारत सीमाबाट तेस्रो देशका नागरिकले अनधिकृत रूपमा आवतजावत गर्न सक्ने अवस्थाबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

भारतीय प्रहरीका अनुसार ब्राउनलाई महाराजगञ्ज जिल्लाको सोनौली कोतवालीअन्तर्गत भगवानपुर प्रहरी चौकी क्षेत्रमा पर्ने सीमा स्तम्भ नम्बर ५१६ नजिक नियन्त्रणमा लिइएको थियो। उनी सोनौली–बेलहियाको निर्धारित अध्यागमन मार्ग प्रयोग नगरी स्थानीयले प्रयोग गर्ने गोरेटोबाट नेपालतर्फ अघि बढिरहेका थिए। सुरक्षाकर्मीले रोक्न संकेत गरेपछि उनले भाग्ने प्रयास गरेको र पछि नियन्त्रणमा लिइएको भारतीय सञ्चार माध्यमले जनाएका छन्।

पक्राउ पर्दा उनीसँग राहदानी, भिसा वा परिचय पुष्टि गर्ने कुनै आधिकारिक कागजात नभेटिएको प्रहरीको भनाइ छ। उनले आफू क्यालिफोर्नियाको नागरिक भएको, करिब ७० देश घुमिसकेको र युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियामा अध्ययन गरेको बयान दिएका छन्। उनले अमेरिकी नौसेना र विशेष सैन्य बलमा छ वर्ष काम गरी करिब दुई वर्षअघि सेवा छाडेको दाबी गरे पनि अमेरिकी सरकार, रक्षा मन्त्रालय वा दूतावासले उनको सैन्य सेवा र पदबारे पुष्टि गरेको छैन। त्यसैले उनलाई बहालवाला अमेरिकी नौसेना कमाण्डरका रूपमा प्रस्तुत गर्ने आधार हालसम्म छैन।

सोधपुछका क्रममा ब्राउनले सन २०२६ मेमा इन्डोनेसियाको बालीबाट भारत प्रवेश गरेको, गोवामा करिब छ साता बसेको र त्यसपछि बेङ्गलुरु पुगेको बताएका छन्। जुलाई ८ मा बेङ्गलुरुबाट बस चढेर लखनउ, त्यसपछि गोरखपुर र ट्याक्सी मार्फत सोनौली पुगेको उनको कथन छ।

उनले नेपालमा ‘नाज’ नामका एक नेपाली नागरिकलाई भेट्न जान लागेको बताएका छन्। गोवामा चिनजान भएका ती व्यक्तिको पूरा नाम, नेपालको ठेगाना वा पुष्टि गर्न सकिने सम्पर्क विवरण भने उनले दिन सकेनन्। आफ्नो राहदानी बेङ्गलुरुका अर्का परिचितसँग रहेको बताए पनि ती व्यक्तिबारे पनि स्पष्ट विवरण उपलब्ध गराउन नसकेको भारतीय प्रहरीको भनाइ छ। उनका बयानहरूमा विरोधाभाष देखिएपछि भारतीय प्रहरी र सुरक्षा निकायले पहिचान, यात्रा मार्ग, भारतमा बसाइ र नेपाल प्रवेशको वास्तविक उद्देश्यबारे अनुसन्धान गरिरहेका छन्। अमेरिकी दूतावासलाई जानकारी दिएपछि उनलाई न्यायिक हिरासतमा पठाइएको छ।

भारतीय सञ्चारमाध्यममा उनको नामसमेत एकरूप छैन। टाइम्स अफ इन्डियाले जोर्डन ब्राउन उल्लेख गरेको छ भने अर्को भारतीय प्रकाशनमा साम ब्राउन लेखिएको छ। आधिकारिक परिचयपत्र बरामद नभएको र अमेरिकी निकायबाट पहिचान पुष्टि नभइसकेकाले तत्कालका लागि उनलाई जोर्डन ब्राउन (साम ब्राउन) भनेर उल्लेख गर्नु तथ्यगत रूपमा सुरक्षित देखिन्छ।

ब्राउनको अन्तिम गन्तव्य नेपाल हुनु घटनाको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष हो। उनी भारतभित्र बस्ने क्रममा पक्राउ परेका होइनन्, बरु औपचारिक अध्यागमन प्रक्रिया छलेर नेपाली भूमिमा प्रवेश गर्ने क्रममा नियन्त्रणमा लिइएका हुन्। उनी पक्राउ नपरेको अवस्थामा रुपन्देही हुँदै नेपालको भित्री भूभागसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना थियो।

यो घटना पहिलो होइन। जुलाई २०२६ को शुरुमै ३७ वर्षीया युक्रेनी नागरिक ओक्साना शेभ्त्सोभालाई बिहारको रक्सौल नजिक वैध राहदानी, भिसा वा अध्यागमन कागजातबिना नेपाल प्रवेश गर्न खोज्दा भारतीय प्रहरी र सशस्त्र सीमा बलको संयुक्त टोलीले पक्राउ गरेको थियो। उनी दिल्लीबाट रक्सौल पुगेकी थिइन्। भारतीय निकायले उनको यात्रा मार्ग र सम्भावित मानव तस्करी सञ्जालसँग सम्बन्ध रहे–नरहेकोबारे अनुसन्धान थालेको थियो।

सन २०२५ मा इराकी नागरिक बारा फौजी हमिद अल–बयातीलाई नेपालको वीरगन्जबाट भारतको रक्सौल प्रवेश गर्न खोज्दा पक्राउ गरिएको थियो। उनीसँग भारत प्रवेशका लागि आवश्यक भिषा थिएन। भारतीय प्रहरीका अनुसार उनी यसअघि नेपालबाट अनधिकृत रूपमा भारत प्रवेश गरी विभिन्न शहर घुमिसकेका थिए र पुनः नेपाल फर्किने क्रममा पक्राउ परेका थिए। त्यही अवधिमा रक्सौल क्षेत्रमा मात्र अमेरिका, चीन, क्यानडा, दक्षिण कोरिया र इराकका नौ विदेशी नागरिक वैध कागजातबिना नेपालबाट भारत प्रवेश गर्न खोज्दा फरकफरक समयमा नियन्त्रणमा लिइएको भारतीय अधिकारीले बताएका थिए।

त्यसैगरी, सन २०२५ मेमा दुई चिनियाँ नागरिकलाई नेपालको जनकपुरबाट पपरौन–जटही क्षेत्र हुँदै भारत प्रवेश गर्न खोज्दा पक्राउ गरिएको थियो। उनीहरूसँग नेपालमा बस्न वैध पर्यटक भिसा भए पनि भारत प्रवेशका लागि आवश्यक कागजात थिएनन्। ती नागरिक काठमाडौँ र पोखरा हुँदै जनकपुर पुगेका थिए। यस घटनाले वैध रूपमा एउटा देश प्रवेश गरेका विदेशीले अर्को देशमा प्रवेश गर्दा स्थानीय बाटो प्रयोग गरी अध्यागमन छल्ने सम्भावना देखाएको थियो।

यी घटना भारतबाट नेपाल र नेपालबाट भारत दुवै दिशामा तेस्रो देशका नागरिकले अनधिकृत बाटो प्रयोग गरेको प्रमाण हुन्। पक्राउ परेका व्यक्ति मात्र वास्तविक अनधिकृत आवतजावतको सम्पूर्ण संख्या हुन् भन्न सकिँदैन। सीमा पार गर्न सफल भएका, भिषा अवधि सकिएपछि लुकेर बसेका वा आधिकारिक प्रवेश–प्रस्थान अभिलेखमा नदेखिएका विदेशीको एकीकृत विवरण नेपाल सरकारले नियमित रूपमा सार्वजनिक गरेको छैन।

नेपाल–भारत सीमा पूर्णतः खुला वा नियन्त्रणविहीन सीमा होइन। दुवै देशका सीमावर्ती क्षेत्रमा नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, भारतको सशस्त्र सीमा बल, भन्सार, अध्यागमन, भूमि बन्दरगाह र स्थानीय प्रशासनका संरचना परिचालित छन्। नेपाल र भारतका नागरिकलाई आवतजावतमा विशेष सुविधा रहेको विषय अलग हो, तर त्यो सुविधा अमेरिकी, युक्रेनी, चिनियाँ, इराकी वा अन्य तेस्रो देशका नागरिकलाई लागू हुँदैन।

तेस्रो देशका नागरिकले तोकिएका प्रवेशद्वारबाट राहदानी, भिषा र अध्यागमन प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। त्यसैले विदेशी नागरिकले गोरेटो, खेत, ग्रामीण सडक वा सहायक नाका प्रयोग गरेर सीमा पार गर्नु सहज आवतजावतको सुविधा नभई अध्यागमन कानुन उल्लङ्घन हो।

नेपाल–भारत सीमालाई केवल ‘खुला सीमा’ भनेर वर्णन गर्दा त्यहाँ उपस्थित सुरक्षा, भन्सार र अध्यागमन संरचना ओझेलमा पर्छन्। वास्तविक समस्या सीमा खुला हुनु होइन, सीमाको व्यवस्थापन असमान र अव्यवस्थित हुनु हो। मुख्य नाकामा सुरक्षा निकाय र अध्यागमन कार्यालय भए पनि बीचका सयौँ स्थानीय बाटो, खेत, नदी किनार र ग्रामीण सडकमा निरन्तर निगरानी सम्भव भएको छैन। यही अन्तरलाई तेस्रो देशका नागरिक, मानव तस्कर, लागूऔषध ओसारपसारकर्ता र अन्य आपराधिक सञ्जालले प्रयोग गर्न सक्छन्।

ब्राउन प्रकरणसँगै नेपालमा रहेका शरणार्थी, आश्रय खोज्ने व्यक्ति र अनधिकृत रूपमा प्रवेश गरी बसिरहेका विदेशीको संख्याबारे पनि प्रश्न उठेको छ। नेपालमा अमेरिकी नागरिकसहित ३६ भन्दा बढी देशका नागरिक शरणार्थी वा आश्रय खोज्ने हैसियतमा रहेको भन्ने जानकारी विभिन्न वृत्तमा सुनिन्छ। तर नेपाल सरकार वा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्तको सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध पछिल्लो विवरणमा अमेरिकी नागरिकको छुट्टै संख्या र ती सबै ३६ देशको अद्यावधिक नामावली स्पष्ट रूपमा प्रकाशित भएको भेटिएको छैन। सम्बन्धित सरकारी निकाय वा संयुक्त राष्ट्रसंघीय संस्थाले देशगत विवरण सार्वजनिक गरेपछि मात्र संख्या र राष्ट्रियता यकिन गर्न सकिन्छ।

विशेष गरी ‘अमेरिकाबाट आएका शरणार्थी’ र ‘अमेरिकी नागरिक शरणार्थी’बीच स्पष्ट भिन्नता गर्नुपर्छ। अमेरिकामा तेस्रो देश पुनर्वास अन्तर्गत लगिएका केही भुटानी शरणार्थी पछि निष्कासन भएर नेपालतर्फ फर्किएका छन्। उनीहरू अमेरिकाबाट आएका भए पनि सबै अमेरिकी नागरिक होइनन्। उनीहरूको मूल पहिचान भुटानी शरणार्थी वा राज्यविहीन व्यक्तिका रूपमा रहेको छ। सन २०२५ मा अमेरिकाबाट निष्काशन गरिएका केही भुटानी शरणार्थी भुटानले स्वीकार नगरेपछि भारत हुँदै पुनः नेपाल प्रवेश गरेका घटना सार्वजनिक भएका थिए।

नेपालमा शरण मागेका वास्तविक अमेरिकी नागरिक कति छन् भन्ने विश्वसनीय र अद्यावधिक सार्वजनिक तथ्याङ्क भेटिएको छैन। त्यसैगरी शरणार्थी, आश्रय खोज्ने व्यक्ति, भिषाको अवधि नाघेर बस्ने विदेशी र सीमा छलेर प्रवेश गर्ने व्यक्ति एउटै कानुनी श्रेणीका होइनन्।

युद्ध, उत्पीडन वा जीवनमाथिको जोखिमबाट जोगिन अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण खोज्ने व्यक्ति शरणार्थी वा आश्रय खोज्ने व्यक्ति हुन सक्छ। वैध भिषामा प्रवेश गरेर तोकिएको अवधिभन्दा बढी बस्नु अध्यागमन उल्लङ्घन हो। कुनै अभिलेखबिना गोरेटोबाट देश प्रवेश गर्नु पृथक र थप गम्भीर विषय हो। सबैलाई एउटै समूहमा राख्दा वास्तविक शरणार्थीको संरक्षण र राष्ट्रिय सुरक्षा दुवै कमजोर हुन्छन्।

जोर्डन ब्राउन (साम ब्राउन) प्रकरणले नेपालका निकायसमक्ष केही प्रत्यक्ष प्रश्न राखेको छ। पहिलो, नेपाललाई अन्तिम गन्तव्य बनाएका तेस्रो देशका नागरिकबारे भारतीय सुरक्षा निकायबाट तत्काल सूचना प्राप्त गर्ने प्रणाली कति प्रभावकारी छ? दोस्रो, अनधिकृत बाटोबाट नेपाल प्रवेश गर्न सफल भएका विदेशीको पहिचान गर्ने एकीकृत राष्ट्रिय संयन्त्र छ कि छैन? तेस्रो, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, अध्यागमन विभाग, भन्सार र स्थानीय तहबीच विदेशी नागरिकको आवतजावत सम्बन्धी तथ्याङ्क वास्तविक समयमा आदानप्रदान हुन्छ कि हुँदैन?

सीमा व्यवस्थापनको समाधान आवतजावत पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु होइन। नेपाल र भारतका सीमावर्ती समुदायबीच पारिवारिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्बन्ध गहिरो छ। तर त्यसलाई कायम राख्दै तेस्रो देशका नागरिकको आवतजावतका लागि स्पष्ट र प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

मुख्य नाकामा राहदानीको डिजिटल परीक्षण, चोरी वा हराएका कागजातको अन्तर्राष्ट्रिय अभिलेखसँग मिलान, शंकास्पद विदेशीको साझा निगरानी सूची, सीमावर्ती होटल तथा यातायात सेवाको अभिलेख र अनधिकृत बाटोको नियमित निरीक्षण आवश्यक देखिन्छ। नेपाल र भारतका सुरक्षा तथा अध्यागमन निकायबीच तत्काल सूचना आदानप्रदान हुने व्यवस्था बिना एउटा देशमा प्रवेश गरेको विदेशी अर्को देशमा कति समय र कुन उद्देश्यले पुगेको हो भन्ने पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ।

नेपालले शरणार्थी, आश्रय खोज्ने व्यक्ति, राज्यविहीन नागरिक, भिषा उल्लङ्घनकर्ता र अनधिकृत प्रवेशकर्तालाई अलग–अलग व्यवस्थापन गर्ने स्पष्ट राष्ट्रिय कानुनी तथा प्रशासनिक ढाँचा तयार गर्न पनि ढिलाइ गर्नु हुँदैन। मानवीय संरक्षण आवश्यक व्यक्तिको अधिकार रक्षा गर्नुपर्छ, तर शरणार्थी वा पर्यटकको आवरणमा अध्यागमन प्रक्रिया छल्ने गतिविधिलाई छुट दिन सकिँदैन।

जोर्डन ब्राउन (साम ब्राउन) वास्तवमै पूर्वअमेरिकी सैनिक हुन् वा होइनन्, उनको वास्तविक नाम के हो र उनी नेपालमा कसलाई भेट्न आउँदै थिए भन्ने विषय अनुसन्धानपछि खुल्नेछ। तर यो घटनाले एउटा तथ्य पुनः उजागर गरेको छ कि नेपाल–भारत सीमा औपचारिक सुरक्षा संरचना भएको सीमा भए पनि यसको व्यवस्थापनमा रहेका खाली ठाउँले तेस्रो देशका नागरिकलाई अनधिकृत आवतजावतको अवसर दिइरहेको छ। यही अव्यवस्था राष्ट्रिय सुरक्षा, अध्यागमन प्रशासन र वास्तविक शरणार्थीको संरक्षण तीनैका लागि दीर्घकालीन चुनौती बनेको छ।

फाेटाे क्रेडिट फ्रम द टाईम्स अफ इण्डिया